Trúnaðarmannaráðstefna Rafiðnaðarsambands Íslands

Rafiðnaðarmenn, ágætu félagar

Ég vil byrja á því að þakka ykkur fyrir að bjóða mér að ávarpa árlega trúnaðarmannaráðstefnu.

Í því starfi við endurreisn efnahagslífsins sem nú er í gangi skiptir miklu máli að allir taki virkan þátt og móti sína stefnu og sínar áherslur til að takast á við verkefnin framundan.

Áður en þið hefjist handa langar mig að nota tækifærið og segja ykkur aðeins frá þeirri sýn sem ég hef á verkefni dagsins og stöðuna og staldra einkum við sóknarfærin og hvernig við eflum samkeppnishæfni íslensks atvinnulífs.

Sóknarfærin í íslensku atvinnulífi felast í þeirri stefnu og framtíðarsýn sem við munum byggjum endurreisnina á. Hugtakið „samkeppnishæfni“ þýðir í mínum huga getu samfélagsins í heild til að standa undir lífsgæðum og velferð.

Ég er ekki sammála þeim sem stilla samkeppnishæfni upp sem andstæðu velferðar eða etja saman hagsmunum fjölskyldna og atvinnulífs.

Við erum að tala um þá verðmætasköpun sem þarf til að greiða fyrir bætt lískjör, lífsgæði og velferð.

Og aukin verðmætasköpun í atvinnulífinu er einmitt sú leið sem við verðum að fara upp úr þeirri efnahagslægð sem við glímum nú við.

Sérfræðingar í samkeppnishæfni á borð við Michael Porter hafa skipt þróun hagkerfa í þrjú stig:

•              Fyrst er þáttastigið þar sem einkum er leitað að ódýrustu framleiðsluþáttum og byggt á þeim.
•               Næst er hagkvæmnistigið þar sem byggt er á því sem til er en leitað leiða við að auka framleiðni   

                     og   hagkvæmni með bættum innviðum.

•               Loks er nýsköpunarstigið þar sem hugvit og vöruþróun er nýtt til að skapa nýjar og verðmætar vörur 
                og þjónustu. Þarna er virðisaukinn mestur.

Í alþjóðlegum skýrslum erum við flokkuð á nýsköpunarstiginu. En ég vil spyrja: Erum við þar í okkar nálgun? Á sú flokkun við um allar meginstoðir útflutningsgreinanna okkar; sjávarútveg, orku og ferðaþjónustu?

Ef við ákveðum að stíga skrefið til fulls og móta okkur framtíðarsýn byggða á því að við séum nýsköpunarsamfélag í raun þá hefur það áhrif á hvernig við nálgumst öll verkefni í atvinnumálum, bæði til skemmri tíma og til framtíðar.

Í kjölfar rányrkju á alþjóðlegum lánsfjármörkuðum og hruns fjármálakerfisins er hugtakið sjálfbær þróun annað lykilhugtak sem við hljótum að byggja á.

Sjálfbærni í víðum skilningi á jafnt við um náttúruauðlindir, jafnvægi í efnahagslífi og samfélagslega þróun.

Undir forystu Svía í ESB – hefur stefnan verið sett á græna geirann. Undir nýrri forystu Obama hefur risinn vestan við okkur sett stefnuna á græna geirann. . Sama á við um fyrirtæki um heim allan.

Ástæðan er augljós. Ef við viljum búa áfram að sömu lífsgæðum, halda framleiðslustiginu, auka verðmæti eða jafnvel aka áfram milli staða í einkabílum þá þarf nýsköpun í orku, tækni og samgöngum.

Ef við viljum verja lífskjör okkar og halda áfram að bæta þau þá verðum við að byggja ný atvinnutækifæri á þekkingariðnaði og betri nýtingu, því náttúruauðlindir eru ekki óþrjótandi.

Alþjóðleg samtök, ríkisstjórnir og fyrirtæki hafa sett græna geirann í forgang og þar eigum við að staðsetja okkur – því þar liggja sóknarfærin í vöruþróun og verðmætasköpun.

Til að verða sjálfbært nýsköpunarsamfélag þurfum við að efla það sem ég vill kalla fjórðu stoðina undir okkar efnahagslíf: fjölbreyttan iðnað.

Sumir vísa til þessa sem græna geirans og virkjun hugvits auk endurnýjanlegra náttúruauðlinda.

Hvað þarf til?

Undanfarið hefur mér á stundum fundist krafan um beina aðkomu ríkisins að atvinnusköpun orðin meiri en góðu hófu gegnir.

Það er eðlilegt að gera kröfur til okkar stjórnmálamanna en við eigum ekki að ákveða um uppbyggingu eða rekstur einstakra fyrirtækja.

Stjórnvöld eiga ekki að skipuleggja hvers konar atvinnustarfsemi sprettur úr nýsköpun heldur skapa hagstætt umhverfi.

Við eigum að virkja þann kraft sem býr í atvinnulífinu sjálfu um leið og við stöndum vörð um opinbera samkeppnissjóði til verkefna í atvinnulífinu.

Sé litið til leiðarinnar upp úr efnahagslægðinni á allra næstu árum er augljóst að við verðum að byggja á þeim útflutningsgreinum sem við eigum nú þegar, auk þeirra sprotafyrirtækja sem lengst eru komin.

En aðgerðirnar til að auka útflutningsverðmæti í bráð verða um leið að vera skref í átt að þeirri framtíðarsýn sem við viljum að rætist til lengri tíma.

Nú þegar fyrirtæki í vexti geta ekki leitað í jafnmiklum mæli og áður til fjármálastofnana og fjárfesta þurfum við sem stjórnvöld að styrkja verulega allt stuðningsumhverfi fyrirtækja sem við höfum með höndum.

Þess vegna hef ég lagt mikla áherslu á frumvörpin um endurgreiðslu rannsóknar- og þróunarkostnaðar og ívilnanir vegna fjárfestinga í nýsköpunarfyrirtækjum.

Ég bind vonir við að þessi frumvörp verði fyrir áramót enda hafa nær öll samtök á vinnumarkaði kallað eftir slíkum aðgerðum árum saman.

Markmið þeirra ekki aðeins að styðja við stofnun og vöxt nýrra fyrirtækja heldur ekki síður að efla innri vöxt þeirra fyrirtækja sem þegar eru starfandi. Stysta leiðin að fjölgun starfa er aukin verðmætasköpun innan starfandi fyrirtækja.

Rammalöggjöf um ívilnanir vegna nýrra erlendra fjárfestinga hér á landi er annað mikilvægt framfaramál.

Í stað stakra fjárfestingarsamninga, sérsniðinna heimildarlaga frá Alþingi og úrskurðar Eftirlitstofnunar EFTA. - sem er gríðarlega þungt ferli – getum við með slíkri löggjöf orðið samkeppnishæf við ríki sem hafa byggt upp öflugan hátækniiðnað líkt og Kanada, Svíþjóð og Finnland.

Enda býður slík löggjöf uppá gagnsæi, sveigjanleika og gríðarleg tækifæri fyrir landið allt og liggur fyrir hvað við getum boðið fyrirtækjum eftir stærð og fjárfestingum.

Frumvarp að slíkri rammalöggjöf verður lagt fram fyrir árslok.

Sá áhugi erlendra aðila sem við verðum vör við í iðnaðarráðuneytinu tengist einkum endurnýjanlegum orkauðlindum okkar.

Margt af þessum verkefnum væru beint til þess fallinn að styrkja græna hagkerfið enda aðilar sem vilja tengja sig endurnýjanlegum auðlindum og vitund um umhverfismál. Vera græn í gegn.

Eitt dæmi er að nýlega voru handsöluð drög að fjárfestingarsamningi um uppbyggingu gagnavers á Reykjanesi. Í slíkri uppbyggingu felast mikil tækifæri fyrir ykkar fag. Í kringum þá starfsemi geta byggst upp klasar sem þjónusta gagnaverin eða þróa hátækni iðnaðarlausnir. Takist vel til með uppbyggingu fyrsta gagnaversins getur það verið ísbrjótur fyrir önnur.

Annað dæmi er iðngarðar þar sem við litum ekki lengur á koltvísýring og önnur efni frá orku- eða iðjuverum sem úrgang eða útblástur heldur sem hráefni til verðmætasköpunar. Í þessu sambandi nefni ég sérstaklega fyrirhugaða uppbyggingu Carbon Recycling International þar sem koltvísýringur frá jarðvarmaveri verður nýttur til eldsneytisframleiðslu.

Við verðum því að hætta að hugsa um orkuna okkar sem ódýran framleiðsluþátt eins og hagkerfið á þáttastiginu. Og erlendar fjárfestingar geta verið annað en stóriðja. Við þurfum að sækjast eftir fjölbreyttu efnahagslífi.

En til þess að gera þessi verkefni að veruleika verðum við að nálgast viðfangsefnin á nýjan hátt.

Hingað til höfum við beðið eftir því að stöku stórnotendur gefi sig fram og þá fara opinber orkuframleiðslufyrirtæki á stúfana, leita að virkjanakostum og fjármagna framkvæmdir með löngum erlendum lánum.

Á bakvið þau voru væntingar um opinbera bankábyrgð, hátt lánshæfismat Íslands og langir orkusölusamningar.

Þetta er stóriðjumódelið sem við könnumst svo vel við.

En andspænis nýrri tegund eftirspurnar og þeirri staðreynd að erlend lánsfjármögnun er nær lokuð nema á vaxtakjörum sem myndu flytja arðinn úr landi til erlendra lánveitenda - verðum við að hafa kjark til að ákveða hvernig við getum nýtt orkuauðlindir okkar í þágu græna hagkerfisins og til eflingar nýsköpunar og aukinnar verðmætasköpunar.

Því það eru almannahagsmunir að við tryggjum að arðurinn nýtist hér á landi til endurfjárfestinga en hverfi ekki allur til erlendra lánadrottna í formi hárra vaxtagreiðslna af erlendum lánum.

Þar kemur til greina verkefnafjármögnun orkuframkvæmda þar sem orkufyrirtækin stofna félag í samstarfi við lífeyrissjóði og annað einkafjármagn, hvort sem er innlent eða erlent, utan um einstaka framkvæmd.

Í því sambandi vil ég nefna nýlega skipan verkefnisstjórnar í samræmi við viljayfirlýsingu iðnaðarráðuneytis, Norðurþings, Skútustaðahrepps, og Þingeyjarsveitar um samstarf á sviði orkurannsókna, orkunýtingar og atvinnuuppbyggingar í Þingeyjarsýslum. Í viljayfirlýsingunni er gert ráð fyrir að skipuð verði verkefnisstjórn, sem muni bera ábyrgð á leit að að mögulegum samstarfsaðilum um atvinnuuppbyggingu sem byggir á hagnýtingu orkunnar frá háhitasvæðum í Þingeyjarsýslum.

Verkefnisstjórnin skal ljúka fyrstu athugun á mögulegum samstarfsaðilum fyrir 1. apríl 2010 og nýta svo tímann til 1. október 2010 til nánari viðræðna og samningagerðar við þá sem til greina koma.

Verkefnafjármögnun með aðkomu einkaaðila er nú möguleg þar sem þegar er búið að tryggja með lögum að orkuauðlindir í opinberri eigu verði það áfram og afmarka einkaeign við framleiðsluna.

Og tryggja með lögum umhverfi í orkumálum sem tekur mið af almannahagsmunum.

Á vegum iðnaðaðarráðuneytisins er nú unnið að mótun heildstæðrar orkustefnu. En það tekur tíma að snúa því tankskipi. Þá er unnið að áætlun um aðgerðir og hvata til að skipta yfir í visthæfa innlenda orkugjafa í samgöngum í stað innflutts eldsneytis. Í kjölfar efnahagssamdráttur upp úr miðri síðustu öld varð bylting í húshitun þegar hitaveitur leystu innflutta olíu af hólmi. Það átak gerbreytti orkumálum landsins svo við búum enn að því. Næsta bylting hlýtur að verða í samgöngunum enda nær eini geirinn sem enn reiðir sig á innflutt kolefnaeldsneyti.

Ef vel tekst til verður hvort tveggja mikilvægur hluti þeirrar sóknarstefnu í atvinnumálum sem nú er í undirbúningi fyrir alla landshluta.

Í stað þess að bíða stöku stórkaupenda brauðmolar vil ég að við ákveðum að nýta orkuna í þágu nýsköpunar og græna hagkerfisins. Getum svarað eftirspurn frá nýrri gerð kaupenda.

Þá þurfum við að undirbúa orkukostina fyrirfram og fara svo ákveðið og skipulega af stað í leit að samstarfsaðilum og kaupendum.

Græn orka og þekking á nýtingu hennar er þá mikilvægt samkeppnisforskot okkar til uppbyggingar atvinnu um leið og hún er framlag í þágu umhverfismála.

Þetta er lykilatriði.

Stór fyrirtæki í Evrópu leggja nú mikla áherslu á orkusparnað og umhverfisvænar lausnir. Þau framsæknustu kjósa að líta á nauðsyn orkusparnaðar og skipta yfir í visthæfari orkugjafa sem viðskiptatækifæri. Hér á landi höfum við ekki haft sama hvatann þar sem orkan er frá endurnýjanlegum auðlindum.

Í bili erum við því á leið úr gamla stóriðjumódelinu sem var í sjálfu sér einfalt / patent – og yfir í framsæknari atvinnu- og nýsköpunarstefnu. Þetta er afar krefjandi verkefni og því eru verkefnin sem við stöndum frammi fyrir margvísleg.

Í fyrsta lagi er brýnt að ljúka gerð rammaáætlunar um verndun og nýtingu vatnsafls og jarðvarma og leggja þannig grundvöll að sátt um orkunýtingu. Vonir standa til að þessu verkefni verði lokið upp úr áramótum.

Í öðru lagi þurfum við að ljúka hratt umræðu og skoðun á því hvað á að taka við af stóriðjumódelinu í orkugeiranum ef við viljum grípa þau tækifæri sem nú gefast til að skjóta stoðum undir græna hagkerfið.  Mörkum orkustefnu.

Í þriðja lagi erum við með stór verkefni í atvinnumálum á borðinu sem unnið hefur verið að lengi. Sum þeirra eru beinlínis hluti af stöðugleikasáttmála stjórnvalda og aðila á vinnumarkaði.

Þessi verkefni verðum við að hafa þrek til að klára með skynsamlegum og farsælum hætti.

En eins og ég hef vikið að virðist sjálf fjármögnunin einna erfiðasti hjallinn í bili og þar hafa stjórnvöld takmörkuð áhrif.

Af því að umræðan um boðuð orku- og auðlindagjöld hefur verið fyrirferðamikil og jafnvel nefnd sem skýring á því að hægt hefur á framgangi verkefna vil ég víkja sérstaklega að þeim erfiðu aðgerðum sem stjórnvöld standa frammi fyrir í kjölfar hruns nær alls fjármálakerfis landsins.

Staðreyndin er sú að okkur er lífsnauðsyn að draga hratt úr hallarekstri ríkissjóðs og stöðva þannig sjálfvirka skuldasöfnun hins opinbera.

Með því erum við að verja gjaldmiðilinn og skapa forsendur fyrir hraðri lækkun stýrivaxta auk þess sem það dregur úr vaxtarmöguleikum fyrirtækja ef ríkissjóður er til langframa að keppa við þau um fjármagn á markaði.

Vegna þessa þurfum við að taka erfiðar ákvarðanir og sumar snerta starfsumhverfi fyrirtækja. Áherslan er lögð á að allar aðgerðir séu almennar og áhrif þeirra á hverja og eina atvinnugrein sem minnst. Lítil hækkun víða og sanngirni.

Gagnvart mögulegum erlendum fjárfestum eru neikvæðustu afleiðingar breytinga á viðskiptaumhverfi sú staðreynd að verið sé að breyta því.

Þess vegna skiptir að mínu mati miklu máli að við vinnum þær hratt og í sem nánustu samráði við sjálf fyrirtækin. Eftir að hugmyndin fór í loftið með heldur klaufalegu dæmi hefur það sem betur fer verið raunin.

Þá þarf að leggja áherslu á að þetta eru tímabundnar aðgerðir vegna afar óvenjulegra aðstæðna og að kappkostað verði að breytingar verði sem minnstar.

Hinar óvenjulegu aðstæður á borð við afar lágt raungengi íslensku krónunnar eru raunar einnig að vissu leyti að gagnast erlendum fjárfestum hér á landi á sama tíma og vinna á móti þessum áhrifum.

Við verðum líka að hafa í huga að þótt við séum að deila byrðunum af erfiðum aðstæðum sem jafnast yfir allt samfélagið þá er markmiðið ekki síst að skapa efnahagsaðstæður til að verja hagsmuni þeirra fyrirtækja sem hér eru starfandi og þar með atvinnu fólks.

Að lokum vil ég nefna eina af meginhindrununum í vegi erlendra nýfjárfestinga og um leið stærstu uppsprettu óstöðugleika á síðustu árum og það er sjálfur gjaldmiðillinn okkar.

Ofan á aðra áhættu þurfum við að telja erlenda fjárfesta á að taka gengisáhættu með því að fara inn á eitt minnsta myntsvæði heims sem að auki er afar sveiflukennt.

Umsókn um fulla aðild að Evrópusambandinu og upptöku evru nýtur því skiljanlega víðtæks stuðnings í atvinnulífinu og ég vona að við séum að leggja grunn að meiri stöðugleika og stórbættri samkeppnishæfni. Lánist okkur að ljúka samningsgerð farsællega og ná jákvæðri niðurstöðu í þjóðaratkvæðagreiðslu.

Ég hef dvalið nokkuð við orkugeirann og nýsköpun og langar aðeins að nefna mikilvægi þess að við tölum um atvinnulífið sem eina heild þar sem eitt þarf ekki nauðsynlega að útiloka annað. Ekki velja og hafna heldur mynda umgjörð.  Deilt hefur verið um álið, en við eigum ekki að stilla atvinnuvegum upp andspænis hver öðrum, þó áhersla sé nú á grænni fjölbreyttan iðnað.  Ekki er verið að þurrka út heldur breikka undirstöður og atvinnutækifæri.

Sjávarútvegurinn, orkufrekur iðnaður og ekki síst ferðaþjónustan, sem hefur verið að slá öll met í sumar og býr yfir enn frekari sóknarfærum, eru allt greinar sem skila okkur nú mikilvægum gjaldeyristekjum og störfum.

Vaxandi iðnaður, þjónusta og skapandi greinar geta bætt verulega við og þar liggja sóknarfærin. Bara frá hruni fjármálakerfisins hafa orðið til 500 störf í ýmsum hátæknigreinum.

Samfélag sem ætlar að vinna sig upp úr efnahagslægð þarf á öllum sínum styrkleikum að halda og þar á eitt ekki að útiloka annað.

Í þeim verkefnum sem framundan eru skiptir höfuðmáli að við vitum hvert við ætlum og séum samstíga í okkar málflutningi og verkum.

Við verðum að gæta að því í sparnaði í menntakerfinu að fórna ekki verk- og tæknimenntun né draga úr tækifærum starfsfólks til sí- og endurmenntunar. Ég hygg að við deilum áhyggjunum af aðsókn í verk- og tækninám og við þurfum því að vinna saman að því að auka hana. Eitt af því sem ég vil reyna í því sambandi er að stofna nýsköpunarsjóð framhaldsskólanema sem styrkti ungt fólk til vöruþróunar og framleiðslu innan verk- og tækniskólanna á sumrin. Þannig kynntust fleiri þessu mikilvæga námi.

Í slíkri þekkingu og menntun felast ekki bara ómetanleg verðmæti heldur lykillinn að því að við verðum nýsköpunarsamfélag í raun.

Við skulum einnig sammælast um að skapa sátt um helstu atvinnuvegi landsins.

Við eigum sterka atvinnuvegi sem eiga sér djúpar sögulegar rætur líkt og sjávarútvegur og landbúnaður og hefðbundinn iðnaður.

Við eigum sterka atvinnuvegi sem hafa byggst upp á síðustu árum eins og áliðnaðinn.

Við eigum sterka atvinnuvegi í örum vexti eins og ferðamannaiðnaðinn þaðan sem við heyrjum hverja afrekssöguna á fætur annarri.

Við eigum öflug hátækni- og sprotafyrirtæki sem eru mörg hver að skila okkur miklum arði og þar sem gríðarleg sóknarfæri liggja og störfum fjölgar nú ört.

Og síðast en ekki síst eigum við framtíðina.

Á þessum sterka grunni er okkur ekki til setunnar boðið og ég vænti þess að við eigum samleið í verkefnunum framundan.

Átök þvælast fyrir og mér finnst til dæmis grátlegt að stjórnmálamenn skipta sér í lið með og á móti því að þjóðin fái að greiða atkvæði um aðildarsamning við Evrópusambandið..

Það er vissulega hressandi og eykur bjartsýni að horfa framan í öfluga sveit á borð við þá sem hér er samankomin og ég vona að þetta sé upphafið að samstarfi okkar á milli.

Um leið og ég þakka aftur fyrir mig vil ég óska ykkur velfarnaðar í ykkar störfum hér á trúnaðarmannaráðstefnunni. Verkalýðshreyfingin hefur gegnt mikilvægu hlutverki við mótun velferðarsamfélagsins og jákvæðra gilda þess og svo verður vonandi áfram.