Haustfundur Félags ráðgjafaverkfræðinga

Ágætu ráðgjafaverkfræðingar og gestir

Mér er ljúft að verða við beiðni ykkar um að segja frá því helsta sem iðnaðarráðuneytið er að fast við þessa daga í orku- og iðnaðarmálum.

Ég veit að þessi mál eru efst á baugi hjá ykkur enda verkefni á þessum sviðum undirstaða velferðar og afkomu í ykkar starfsemi.

Þið hafið sannað á nýliðnum árum hvers megnugir íslenskir ráðgjafarverkfræðingar eru þegar á reynir.

Mikilvægast er að þið nýttuð tækifærin vel til að byggja upp reynslu og þekkingu og öflugar stofur með fjölbreyttri þjónustu.

Þetta gerir íslenskum verkfræðistofum ekki aðeins kleift að annast einar alla mannvirkjagerð á heimavelli heldur gefur þessi þróun ykkur nægan slagkraft til erlends samstarfs og þátttöku í flóknum verkefnum í öðrum löndum.

Stjórnvöld vilja styðja við þessa jákvæðu þróun og vinna að því að þessi verðmæti glatist ekki þótt nú syrti í álinn um stund vegan hruns fjármálakerfisins og alþjóðlegs samdráttar í efnahagslífinu.

Ég hef ítrekað sagt það opinberlega að eina raunhæfa leiðin út úr efnahagserfiðleikum sé með aukinni verðmætasköpun.

Við núverandi aðstæður til fjármögnunar og skort á trausti hljótum við að horfa til sérstöðu okkar og samkeppnisforskots. Þá koma endurnýjanlegar orkuauðlindir okkar auðvitað upp í hugann.

Þess vegna er eðlilega mikið horft til nýtingar fallvatna og jarðvarma til atvinnuuppbyggingar og eflingar þjóðarhags. Því hef ég líka marglýst yfir.

Áform um virkjanir fallvatna og jarðvarma valda ávallt viðbrögðum meðal almennings, og fjölmiðlar þreytast seint á að endurspegla hin mismunandi viðhorf. Allir hafa skoðun á því máli.

Til að freista þess að tryggja hér varanlega sátt um orkuuppbyggingu leggjum við áherslu á að ljúka sem fyrst gerð rammaáætlunar um verndun og nýtingu vatnsafls og jarðvarma og tryggja lagalega stöðu hennar og skapa mikilvæga heildarmynd.

Ég vænti þess að það gerist á vorþingi því fyrr verða ekki veitt leyfi til orkuvinnslu á óröskuðum svæðum.

Ákvarðanir, sem þegar hafa verið teknar og þar sem nauðsynleg leyfi eru til staðar, standa hins vegar óhaggaðar.

Því er oft haldið fram í umræðunni að búið sé að ráðstafa nær allri virkjanlegri orku landsins.

Í slíku felst verulegt vanmat á möguleikum okkar, framþróun í tækni og  auðlindum sem eftir eru. Gera má ráð fyrir að möguleikarnir skiptist nokkuð jafnt milli vatnsafls og jarðvarma.

Að undanförnu hafa margir erlendir aðilar sýnt áhuga á fjárfestingum og raforkukaupum hér á landi í stórum stíl auk þess sem almenni markaðurinn mun vaxa á þessu tímabili.  

Í tengslum við þá mögulegu virkjunarkosti, byggt á yfirliti sem iðnaðarráðuneytið hefur tekið saman, væri unnt að svara eftirspurn þar sem til að mynda er gert ráð fyrir álveri í Helguvík.  

Ennfremur framleiðsluaukningu hjá Rio Tinto Alcan í Straumsvík (75 MW), gagnaveri Verne í Reykjanesbæ (25 MW), gagnaveri á Norðurlandi (120 MW), sólarkísilframleiðslu hjá Elkem á Grundartanga (200 MW) og/eða sambærilegri framleiðslu á vegum Strokks Energy í Þorlákshöfn eða við Húsavík (150 MW) og að danska fyrirtækið Tomahawk Development byggi kísilvinnslu í Helguvík (30 MW) auk þess sem anna þyrfti aukinni rafmagnsnotkun almenna markaðarins og flutningstöpum.

Í þessari sviðsmynd er ekki gert ráð fyrir álveri á Bakka við Húsavík, þar sem orkuvinnslugeta á Norðurlandi eystra er enn ekki fullrannsökuð.

Alcoa telur að nýtt álver þurfi að vera af sömu stærð og Fjarðaál til þess að vera hagkvæmt, og að nægileg raforka verði að vera tryggð áður en framkvæmdir hefjist. 

Til að ljúka rannsóknum og þoka málum áfram ákvað ég í samráði við sveitarstjórnir á svæðinu að leita annarra leiða til að rjúfa kyrrstöðu og undirritaði nýlega viljayfirlýsingu við Norðurþing, Skútustaðahrepp og Þingeyjarsveit um samstarf á sviði orkurannsókna, orkunýtingar og atvinnuuppbyggingar í Þingeyjarsýslum. 

Markmið þeirrar vinnu sem nú hefst í kjölfar undirritunarinnar er að skapa þær aðstæður að þann 1. október 2010 verði allri nauðsynlegri forvinnu lokið þannig að unnt verði að ganga til samninga við stóran orkukaupanda/orkukaupendur um uppbyggingu orkufreks iðnaðar í Þingeyjarsýslum, sem byggir á hagnýtingu tiltækrar orku frá háhitasvæðum í Þingeyjarsýslum. Fyrsti fundur nýrrar verkefnisstjórnar er haldinn þar í dag. Gríðarleg sóknarfæri til atvinnu uppbyggingar finnast á svæðinu, en mikilvægt er að Ísland sporreisist ekki.

Fjárfestingar í orkufrekum iðnaði sem áður er lýst gætu numið samtals um 560 milljörðum kr. sem myndu dreifast á næsta áratuginn 2010-2020.  Nú þegar hefur nokkru verið til kostað svo sem við verkfræðilegan undirbúning við álver í Helguvík, endurbætur á elstu kerskálunum í álverinu í Straumsvík og gagnaver í Reykjanesbæ, svo og fyrstu byggingarframkvæmdum við þessi verkefni.

Ef okkur tekst að koma öllum þessum áformum í framkvæmd er ljóst að gríðarlegar fjárfestingar eru framundan með tilheyrandi atvinnuuppbyggingu. 

Ætla má að um 6.000 ársverk liggi að baki framkvæmdum við virkjanir og 7.000 ársverk við byggingu iðjuvera, eða að jafnaði um 1.200 ársverk árlega.

Þið ráðgjafarverkfræðingar getir auðveldlega reiknað út hve mörg ársverk þetta þýðir fyrir ykkar stétt, ef rétt er á málum haldið. 

Þið hafið fengið góð tækifæri á undanförnum árum til þess að byggja upp staðgóða þekkingu á þörfum flókinna framkvæmda við virkjanir og orkufrekan iðnað. 

Sú þekking mun nýtast ykkur vel við þau verkefni sem hér hafa verið nefnd. Samkeppnisstaða ykkar er því góð bæði varðandi verð og gæði þjónustunnar.  Það er engin ástæða til að ætla annað en að ykkur verði falinn stærsti hluti þeirra sérhæfðu starfa.   

Þá munu um 1.700 varanleg störf skapast við rekstur iðjuvera, gagnavera og klasa auk afleiddra starfa í þjónustu við þennan nýiðnað, sem gætu numið um 3.000 ársverkum.

Nokkur orð um afstöðu mína til erlendrar fjárfestingar.

Síðustu áratugum hefur orðið gífurlegur vöxtur um heim allan í erlendri fjárfestingu og ríkir mikil samkeppni milli landa um að laða til sín jákvæða erlenda fjárfestingu.

Umræðan um erlenda fjárfestingu, eðli hennar og samhengi við íslenska hagsmuni þarf að byggjast á þekkingu og mati á almannahagsmunum frekar en ótta.

Í mínum huga er enginn vafi á hve mikla þýðingu bein erlend fjárfesting hefur fyrir íslenskt atvinnu- og efnahagslíf og þar með einnig fyrir lífskjör okkar og framtíðarmöguleika. Það hafa fjárfestingar i orkufrekum iðnaði margsannað á undanförnum árum. 

Hér á Íslandi höfum við alla burði til að draga til okkar jákvæða erlenda fjárfestingu með vísan til þeirra náttúrugæða, hreinnar orku, stjórnsýslulegra innviða, menntunarstigs og þekkingar sem hér er að finna.

Þá er ég að ekki bara að tala um mögulegar fjárfestingar í iðnaði heldur einnig í orkuframleiðslu, þó vissulega þurfum við að fara þar að með gát og selja ekki frá okkur mjólkurkúna til frambúðar.

Erlendir fjárfestar koma sjaldnast ótilkvaddir til Íslands.  Samkeppnisstaða Íslands er nauðsynlegt að byggja upp og bæta til að skapa tiltrú.   

Þegar við horfum til samkeppnislanda okkur sjáum við að jafnvel við bestu aðstæður á fjármálamörkuðum undanfarin ár beittu þau ýmsum ívilnunum til skemmri eða lengri tíma til að laða til sín fjárfestingarverkefni.

Dæmi um slík ívilnanakerfi má m.a. finna á Írlandi, Svíþjóð, Finnlandi, Skotlandi og Kanada.

Við þær aðstæður sem hér eru uppi og þá þörf sem við höfum nú fyrir traustari stoðir undir okkar efnahags- og atvinnulíf er löngu tímabært að setja lagalegan ramma utan um þær ívilnanir sem við getum boðið í stað sérsniðinna fjárfestingarsamninga.

Gerð fjárfestingarsamninga um einstök verkefni er bæði tímafrekt og ógagnsætt ferli sem kallar á langt samningaferli, heimildarlög frá Alþingi og meðferð hjá Eftirlitsstofnun EFTA.

Boðuð rammalöggjöf um ívilnanir auðveldar ekki aðeins kynningu á Íslandi sem fjárfestingarkosti heldur auðveldar alla vinnu við undirbúning verkefna og mat fjárfesta á þeim tækifærum sem hér bjóðast.

Frumvarp um rammalöggjöf er nú þegar í vinnslu og verður lagt fram á yfirstandandi þingi.

Rammalöggjöf er mikilvægt skref en engin töfralausn. Það er þó mikilvægur bautasteinn á þeirri leið að bæta samkeppnishæfi okkar Íslendinga.

Við beitingu ívilnana þarf að vanda til verka enda hefur komið í ljós að stundum bjóða lönd umfangsmeiri ívilnanir en þörf er á.

En mikilvægast er ef til vill að hafa sem mestan sveigjanleika þannig að ólík verkefni geti fengið þá samsetningu ívilnana sem þeim hentar best um leið og við tryggjum opið og gegnsætt ferli við veitingu ívilnana.

Erlend fjárfesting er mikilvægur stuðningur við nýsköpun og þróun og á að geta eflt það atvinnulíf sem hér er fyrir. Ánægjulegt er að eftirspurn er að breytast, sem skapar fjölbreyttan iðnað, kapalverksmiðjur, gagnaver, koltrefjaverksmiðjur, kísilframleiðslu.

Ef við ætlum að nýta þau tækifæri til grænnar uppbyggingar sem nú er að skapast þurfum við ef til vill að nálgast verkefnin með nýjum hætti.

Stóriðju hentar langur orkuöflunartími, langir orkukaupasamningar og afhending á miklu magni orku í einu. Þetta kunnum við vel.

En græna geiranum, gagnaverum, sólarkísilverum, koltrefjaverksmiðjum eða hátækni gróðurhúsaræktun, hentar þetta ekki. Þar vilja menn hefja starfsemi innan skemmri tíma, semja til styttri tíma, byrja með minni orkuþörf í byrjun og byggja sig svo upp á lengri tíma.

Ef við ætlum að grípa þau tækifæri sem nú eru að opnast vegna aukinnar umhverfisvitundar og eftirspurnar eftir endurnýjanlegri orku verðum við að nálgast verkefnin með öðrum hætti.

Við þurfum að undirbúa orkuöflunarkosti fyrirfram og hafa þá nær tilbúna. Best er að sveitarfélög eigi skipulagt landnæði undir slíka starfsemi. Og svo er leitað að hæstbjóðanda því við eigum að verðleggja orkuna okkar hátt og nýta arðinn til uppbyggingar samfélagsins.

Með rammalöggjöf um ívilnanir að bakhjarli tel ég þetta geta verið mjög árangursríka nálgun.

En ekkert af þessu gerist án fjármögnunar. Mér sýnist að hún sé stærsti einsaki þröskuldurinn í kjölfar fjármálakreppunnar.

Hingað til höfum við fjármagnað framkvæmdir með löngum erlendum lánum á efnahagsreikningi orkufyrirtækjarnna. Á bakvið þau voru væntingar um opinbera bankábyrgð, hátt lánshæfismat Íslands og langir orkusölusamningar.

En andspænis nýrri tegund eftirspurnar og þeirri staðreynd að erlend lánsfjármögnun er lokuð nema á vaxtakjörum sem myndu flytja arðinn úr landi til erlendra lánveitenda - verðum við að skoða hvernig við getum nýtt orkuauðlindir okkar í þágu hagkerfisins og til eflingar nýsköpunar.

Því það eru almannahagsmunir að við tryggjum að arðurinn nýtist hér á landi til endurfjárfestinga.

Þar kemur til greina verkefnafjármögnun orkuframkvæmda þar sem orkufyrirtækin stofna félag í samstarfi við lífeyrissjóði og annað einkafjármagn, hvort sem er innlent eða erlent, utan um einstaka framkvæmd.

Þetta getum við nú þegar við erum búin að tryggja með lögum að orkuauðlindir í opinberri eigu verði það áfram. Og tryggja með lögum umhverfi í orkumálum sem tekur mið af almannahagsmunum.

Sóknarfærin liggja víða. Það er mikilvægt fyrir okkur nú að byggja á styrkleikum okkar. En styrkleikar okkar fara vel saman við þær áherslur sem stefnumótandi aðilar líta nú til hjá nágrönnum okkar í Evrópusambandsríkjunum og Bandaríkjunum. Sem eru endurnýjanleg orka, betri orkunýting, nýsköpun og skapandi greinar. Á þessum sviðum erum við sterk og við eigum að nýta okkur það til að laða til okkar erlenda fjárfestingu á þessum sviðum eða tengdum þeim.

Jafnframt verður í þessu samhengi að nefna sprota- og nýsköpunarfrumvörpin tvö sem nú liggja fyrir þinginu. Þar sem annars vegar er um að ræða frumvarp um ívilnanir vegna rannsókna og þróunarstarfs innan fyrirtækja og hins vegar ívilnanir vegna fjárfestinga í nýsköpunar- og sprotafyrirtækjum. Allt þetta eru öflug tæki til að gera Ísland að aðlaðandi fjárfestingarkosti fyrir nýfjárfestingar í græna geiranum, hátækniiðnaði, nýsköpun og skapandi greinum. Sem aftur skapa á fimmta hudrað fjölbreytt og spennandi störf hér á landi. Iðngarðar – Carbon Recycling – nýsköpun á sviði orku- og umhverfistækni.

Góðir fundarmenn,

Ég get ekki látið hjá líða að nefna þau áhrif sem hrun bankakerfisins og alþjóðleg fjármálakreppa hafa haft á íslenskt atvinnu- og efnahagslíf.

Staðreyndin er sú að okkur er lífsnauðsyn að draga hratt úr hallarekstri ríkissjóðs og stöðva þannig sjálfvirka skuldasöfnun hins opinbera.

Með því erum við að verja gjaldmiðilinn og skapa forsendur fyrir hraðri lækkun stýrivaxta auk þess sem það dregur úr vaxtarmöguleikum fyrirtækja ef ríkissjóður er að keppa um fjármagn á markaði.

Vegna þessa þurfum við að taka erfiðar ákvarðanir og sumar snerta starfsumhverfi fyrirtækja. Áherslan er lögð á að allar aðgerðir séu almennar og áhrif þeirra á hverja og eina atvinnugrein sem minnst.

Gagnvart mögulegum erlendum fjárfestum eru neikvæðustu afleiðingar breytinga á viðskiptaumhverfi sú staðreynd að verið sé að breyta því.

Þess vegna skiptir að mínu mati miklu máli að við vinnum þær hratt og í sem nánustu samráði við sjálf fyrirtækin.

Þá þarf að leggja áherslu á að þetta eru tímabundnar aðgerðir vegna afar óvenjulegra aðstæðna og að kappkostað verði að breytingar verði sem minnstar.

Við höfum búið við stöðugleika og þurfum að senda þau skilaboð að hann sé ekki í hættu.

Hinar óvenjulegu aðstæður á borð við afar lágt raungengi íslensku krónunnar eru raunar einnig að vissu leyti að gagnast erlendum fjárfestum hér á landi á sama tíma vinnur á móti.

Við verðum líka að hafa í huga að þótt við séum að deila byrðunum af erfiðum aðstæðum sem jafnast yfir allt samfélagið þá er markmiðið ekki síst að skapa efnahagsaðstæður til að verja hagsmuni þeirra fyrirtækja sem hér eru starfandi.

Að lokum vil ég nefna eina af meginhindrununum í vegi erlendra nýfjárfestinga og um leið stærstu uppsprettu óstöðugleika á síðustu árum og það er sjálfur gjaldmiðillinn okkar. Gjaldmiðilskreppan er gríðarlega þung.

Ofan á aðra áhættu þurfum við að telja erlenda fjárfesta á að taka gengisáhættu með því að fara inn á eitt minnsta myntsvæði heims sem að auki er afar sveiflukennt.

Umsókn um fulla aðild að Evrópusambandinu og upptöku evru nýtur því skiljanlega víðtæks stuðnings í atvinnulífinu og ég vona að við séum að leggja grunn að meiri stöðugleika og stórbættri samkeppnishæfni.

Með fullri aðild opnast líka aukin tækifæri fyrir íslenskar verkfræðistofur að sækjast eftir verkefnum í öðrum löndum Evrópusambandsins og rennir stoðum undir útrás íslenskrar sérþekkingar svo sem á sviði orkuvinnslu, orkunýtingar, samgöngumannvirkja og  annarrar mannvirkjagerðar

Full ESB aðild er eðlilegt næsta skref. 

Eins og þið heyrið þá skortir ekki viljann í iðnaðarráðuneytinu til að láta hjólin snúast og við vinnum að því að gera tækifærin að veruleika.

Iðnaðarráðuneytið er ráðuneyti tækifæranna.  Ég hlakka til samstarfs við ykkur í uppbyggingunni framundan.