Opinn samráðsfundur um orkustefnu

Góðir gestir

Ísland hefur ekki áður mótað sér heildstæða orkustefnu.

Þetta vita eflaust mörg ykkar sem hér eruð í dag en einhverjum kann að koma þetta á óvart.

Hér hefur jú grettistaki verið lyft í orkumálum og endurnýjanlegir orkugjafar ekki aðeins leyst innflutt kolefnaeldsneyti af hólmi við húshitun heldur knýja þeir umfangsmikla stóriðju.

En þeir sem starfa að orkumálum hafa oft og tíðum kallað eftir slíkri stefnu.

Í samstarfsyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar segir að móta skuli heildstæða orkustefnu.

Svo eru nokkur atriði til viðmiðunar:

Orkustefnan skal styðja við fjölbreytt atvinnulíf, með áherslu á uppbyggingu vistvæns hátækniiðnaðar.

Sjálfbær nýting verði höfð að leiðarljósi og við orkuframleiðslu með vatnsafli og jarðvarma verði gætt varúðar- og verndarsjónarmiða.

Áhersla er lögð á að efla rannsóknir, þróun og framleiðslu á innlendu vistvænu eldsneyti og fjölga fjölorkustöðvum og þannig flýta fyrir því að skipt verði út hefðbundnu jarðefnaeldsneyti fyrir orku frá endurnýjanlegum orkulindum.

Til að takast á við þetta mikla verkefni, skipaði ég stýrihóp í lok síðasta árs.

Í starfi sínu hefur hópurinn meðal annars leitað upplýsinga hjá ýmsum aðilum sem starfa að orku- og umhverfismálum.

Til að komast lengra í sinnu vinnu telur hópurinn nú mikilvægt að kalla eftir opnu samráði við sem flesta sem hafa hagsmuna að gæta varðandi orkumál hér á landi.

Tilgangur þessa fundar hér í dag er einmitt að kalla eftir slíku samráði og fá hugmyndir og leiðbeiningar um það sem nauðsynlegt er að hafa í slíkri stefnu.

Mörg lönd í kringum okkur hafa sett sér stefnu í orkumálum og þar gegnir stefnumörkun víðast hvar því markmiði að tryggja jafnvægi í framboði og eftirspurn eftir orku og tryggja samkeppni á orkumarkaði.

Orkuöryggi er einnig ofarlega á blaði, ekki hvað síst hjá þeim þjóðum sem þurfa að stórum hluta að reiða sig á innflutt eldsneyti til raforkuframleiðslu.

Stórhuga áætlanir hafa einnig verið settar um að auka hlut endurnýjanlegrar orku, og er nærtækt að nefna áætlanir Evrópusambandsins um að ná hlutfalli endurnýjanlegrar orku í 20% árið 2020, en það hlutfall er einungis um 9% í Evrópusambandinu í dag.

Það eru ekki margar þjóðir sem geta státað af því að hafa jafn hátt hlutfall endurnýjanlegrar innlendrar orku og við hér á Íslandi.

En til hvers þurfum við sem fáum stærstan hluta okkar orku frá innlendum orkulindum að setja okkur orkustefnu?

Stjórnvöld geta notað slíka stefnu m.a. til að hafa áhrif á samfélagið, skapa vissu um aðgerðir stjórnvalda og örvað aðgerðir og fjárfestingar.

Skýr orkustefna er líka mikilvægur liður í að skapa traust, ekki aðeins hjá almenningi heldur einnig gagnvart orkufyrirtækjum og kaupendum orkunnar. Þá er ljóst að hverju menn ætla að stefna og minni líkur eru á geðþóttaákvörðunum í einstökum málum.

Orkustefna er því mikilvægt tæki til að tryggja samræmi og skipulag orkunýtingar til framtíðar og einnig er slík stefna mikilvæg vegna þess hve orkumál og nýting náttúruauðlinda tengjast órjúfanlegum böndum hér á landi.

Í raun er verið að vinna að mótun heildstæðrar orkustefnu á nokkrum sviðum samtímis sem við vonumst svo til að hægt sé að fella saman í heild.

Stýrihópurinn um heildstæða orkustefnu mun fylgjast vel með framvindunni á öllum vígstöðvum.

Eitt mikilvægasta verkefnið núna er að ljúka við 2. áfanga rammaáætlunar um verndun og nýtingu vatnsafls og jarðvarma.

Á næstu vikum verða niðurstöður fjögurra faghópa ásamt skýrslu um aðferðafræði og forsendur röðunar virkjanakosta kynntar í almennu kynningarferli.

Að því loknu mun verkefnisstjórn ljúka við tillögur sínar um forgangsröðun virkjanakosta.

Í rammaáætlun kristallast margir þeir þættir sem taka þarf tillit til í orkustefnu fyrir Ísland, því ekki er nóg að skoða aðeins mögulegt afl virkjunar, heldur þarf að taka tillit til margra ólíkra þátta, svo sem náttúrufars, minjaverndar og hagsmuna  útivistar og ferðaþjónustu svo fátt eitt sé nefnt þegar kemur að því að virkja vatnsafl og jarðhita.

Eins og ég sagði á fundi hjá Samorku í síðustu viku þá er nýting sjálfbærra orkuauðlinda þjóðarinnar samvinnuverkefni.

Nýting orkulindanna og orkugeirinn er þjóðinni miklu mikilvægari en svo að hann megi vera átakavettvangur árum saman.

Þess vegna er svo mikilvægt að við sameinumst um að skapa sátt með rammaáætlun um verndun og nýtingu vatnsafls og jarðvarma og skýrum gegnsæjum leikreglum.

En rammaáætlunin er bara einn hlekkur, en mjög mikilvægur hlekkur, í mótun heildstæðrar orkustefnu.

Annar mikilvægur hlekkur er sjálft aðgengið að auðlindum í opinberri eigu og hvernig við tryggjum að sá umfram-arður sem stafar af því að úthlutað er takmörkuðum gæðum renni til eiganda auðlindarinnar, almennings.

Hér erum við á sviði sem tengist óhjákvæmilega öðrum úrlausnarefnum svo sem varðandi mögulegar olíuauðlindir, fiskistofna og fleira.

Verkefnið er að sameina hámarksarð eigenda auðlindarinnar, arðsemi sjálfrar uppbyggingarinnar eða fjárfestingar í orkuvinnslu um leið og skapaður er nægilegur stöðugleiki til að langtímafjárfesting sé yfirleitt fýsilegur kostur.

Sama vandamál er t.d. verið að leysa með viðskiptakerfi ESB á losunarheimildum til iðjuvera. Þar er verið að sameina markaðsaðgengi og úthlutun almannagæða á viðskiptaforsendum annars vegar og þann rekstrarstöðugleika sem nauðsynlegur er vegna fjárfestinga til langs tíma.

Hér á landi hefur verið að störfum nefnd sem skipuð var af forsætisráðherra samkvæmt bráðabirgðaákvæði í lögum nr. 58/2008 um fyrirkomulag varðandi leigu á vatns- og jarðhitaréttindum í eigu ríkisins.

Nefndinni er falið að fjalla um leigugjald, leigutíma, endurnýjun leigusamninga og önnur atriði er lúta að réttindum og skyldum aðila.  

Nefnd þessi á einnig að meta hvaða aðgerða sé þörf til að tryggja í senn sjálfbæra og hagkvæma nýtingu auðlindanna og huga að því með hvaða hætti verði valið á milli þeirra sem áhuga hafa á að nýta auðlindirnar.

Niðurstöður nefndarinnar verða mikilvægur kafli í orkustefnuna og áhugaverðar með tilliti til annarra auðlinda.

Loks er nýskipaður starfshópur með fulltrúum fjögurra ráðuneyta, Vistorku og Reykjavíkurborgar að vinna að áætlun um orkuskipti í samgöngum.

Aðeins um 20 prósent af heildarorkuþörf á Íslandi er mætt með innfluttum óendurnýjanlegum orkugjöfum, aðallega til að knýja bíla- og skipaflotann.

Mikilvægur þáttur í orkustefnu fyrir Ísland er að skoða hvernig við getum orðið sem mest óháð þessu innfluttu eldsneyti og þá um leið skipt út  hefðbundnu jarðefnaeldsneyti fyrir innlenda orku.

Þar höfum við góða möguleika til að ná miklum árangir og Ísland gæti jafnvel orðið fyrsta land veraldar sem mætir orkunotkun sinni nær eingöngu með orku frá endurnýjanlegum orkulindum.

Góðir fundargestir

Í ljósi þeirra stóra og mikilvægu bita í púslið sem unnir eru í öðrum ferlum hef ég beðið þennan stýrihóp að einbeita sér að því sem snýr að breyttum aðstæðum á orkumarkaði og orkunýtingunni.

Mjög mikilvæg breyting á öllu umhverfi orkumála var gerð með lögum nr. 58 árið 2008 þar sem meðal annars var skilið á milli eignarhalds orkuauðlinda, dreifikerfis og orkuframleiðslu.

Tryggt er að orkuauðlindir í opinberri eigu verði það áfram enda óheimilt að framselja þær varanlega.

Dreifikerfi skal vera að meirihluta í eigu opinberra aðila.

En orkuframleiðsla og sala er eins og áður segir samkeppnisstarfsemi og þar geta einkaaðilar komið að.

Þessi uppskipting er í grundvallaratriðum mikilvæg að mínu mati: Um leið og eignarhald sjálfra auðlindanna og veitustarfsemin er tryggð er opnað á tækifæri til að fá einkafjármagn inn í framleiðsluna sem er gífurlega fjármagnsfrek.

Á sama tíma er tvennt í ytri aðtæðum sem gefur okkur tilefni til endurmats og stefnumótunar til framtíðar í orkumálum.

Þar kemur bæði til gerbreyttir fjármögnunarmöguleikar og að vissu leyti breytt eftirspurn frá nýjum geirum og þar eigum við eftir að fóta okkur og finna út hvernig við getum mætt þeirri eftirspurn með góðu móti.

Fjármögnun orkuframkvæmda hefur fram til þessa verið með þeim hætti að opinber orkufyrirtæki hafa tekið löng hagstæð lán byggð á háu lánshæfismati Íslands, væntingum um bakábyrgð opinberra aðila og langtímasamningum við einstaka stórnotendur um sölu orkunnar.

Þarna passar allt saman, framkvæmdatíminn við uppbyggingu iðjuveranna fellur að orkuöflunartímanum og svo framvegis.

Hvernig mætum við þá eftirspurn frá smærri kaupendum sem vilja hefja starfsemi innan örfárra ára og hentar ekki að vera bundnir af stórkaupasamningum til langs tíma?

Spurningin er þá hvernig við viljum nýta orkuna og hvert er markmiðið?

Ég tel að við séum að tala um hámörkun arðsemi fyrir eigendur auðlindarinnar.

Aukin eftirspurn frá hinum svokallaða græna geira eða hátæknifyrirtækjum gæti verið mikilvægt skref í að fá hærra verð og auka enn verðmætasköpun í atvinnulífinu.

Við þurfum þá að jafnvel að ganga lengra í að undirbúa sjálf orkukosti og fara svo út með virkum hætti til að finna kaupendur. En hér er fjárfestingin og umfang hennar ákveðinn þröskuldur sem við þurfum að leita leiða til að lækka.

Ýmsir hafa orðið til að benda á að eina leiðin til að „eiga“ orku fyrir slík minni verkefni sé að tengja raforkukerfi okkar við Evrópu í gegnum sæstreng og selja dýra græna orku inn á svokallaðan spotmarkað þar.

Þar með gætum við líka fullnýtt getuna í okkar kerfi og jafnvel gerst tímabundnir nettókaupendur ef á þarf að halda til að koma arðsömum verkefnum af stað.

En þessi umræða er ekki mjög þroskuð hér á landi og því enn langt í land með að greina tækifærin og ógnanirnar, kostina og ókostina við þá leið.

Ég vil einnig nefna að í þessari heildstæðri orkustefnu þarf einnig að leita svara við þeirra spurningu hve víðtæk hún á að vera og hvaða leiðir eru til að framfylgja henni.

Í fyrsta lagi eru fjarri því allar orkuauðlindir landsins í eigu ríkisins. Þar eiga sveitarfélög einnig mjög stóran hlut svo við verðum að ræða samspil orkustefnu ríkis og sveitarfélaga.

Í öðru lagi er áskilið opinbert eignarhald auðlindar til framtíðar aðskilið orkuvinnslunni sem getur verið á höndum einkaaðila að hluta eða öllu leyti.

Hvaða gildi hefur þá opinber orkustefnu um aukna fjölbreytni og verðmætasköpun í atvinnulífi byggt á endurnýjanlegri orku og hvernig er henni fylgt eftir þegar bein ítök ríkisins eru jafnvel takmörkuð?

Þetta er mikilvæg spurning sem við þurfum að leita svara við.

Svo ég dragi saman í lokin:

Heildstæð orkustefna þarf að byggja á þremur megin stólpum:

Skýru eignarhaldi og yfirráðarétti auðlinda til framtíðar og fyrirkomulagi fjármögnunar og framkvæmda sem hámarkar á hverjum tíma arð eigenda auðlindarinnar og lágmarkar áhættu.

Sátt um hvar og hvernig á að nýta orkuauðlindir eins og stefnt er að með rammaáætlun.

Markmið með nýtingu orkunnar og leiðir til að ná þeim sem er eitt meginviðfangsefni þessa orkustýrihóps.

Það er von mín að hér í dag fáum við innlegg og góðar hugmyndir um það hvernig við samþættum þessi sjónarmið í heildstæðri orkustefnu fyrir Ísland þannig að arður þjóðarinnar af þessari mikilvægu auðlind verði hámarkaður.