Ársfundur Ísor 2010

Góðir gestir

Það er afskaplega ánægjulegt að sjá dagskrá fundarins hér í dag þar sem lögð verður áhersla á unga og upprennandi vísindamenn sem eiga framtíðina fyrir sér á sviði jarðvísinda. Nýliðun er mikilvægur þáttur í að viðhalda þeirri miklu þekkingu sem byggst hefur upp á sviði jarðhitarannsókna hér á landi undanfarna áratugi og hefur orðið til þess að litið er til Íslands sem fyrirmyndar á mörgum sviðum jarðhitanýtingar. Þar hefur Ísor leikið stórt hlutverk. 

Nú eru rétt um 7 ár frá því að Íslenskar orkurannsóknir tóku formlega til starfa á grunni rannsóknarsviðs Orkustofnunar. Á þessu skeiði voru  miklir uppgangstímar hér á landi og allt atvinnulíf blómstraði. Uppgangur var líka í starfsemi Ísor, þar sem mikil eftirspurn var eftir jarðhitasérfræðingum vegna undirbúnings jarðhitavirkjana. 

Nú eru hins vegar aðrir tímar og þessi fundur hér er haldinn í skugga þess að verkefnaskortur vofir yfir starfsfólki Ísor og af þeim sökum hafa margir starfsmenn þurft að taka á sig kjaraskerðingu í formi skertrar vinnuskyldu. Stjórn Ísor og starfsfólk hefur tekist á við þessar breyttu aðstæður af ábyrgð þar sem horft hefur verið til allra sjónarmiða. En það má ekki láta deigan síga og nauðsynlegt að snúa vörn í sókn á öllum sviðum.

Það hefur mikið verið horft til framkvæmda á sviði orku- og stóriðjuframkvæmda til að koma atvinnulífinu í gang að nýju og starfsmenn Ísor hafa að sjálfsögðu áhuga á að heyra hvort reikna megi með frekari nýtingu jarðhita á  næstunni. Nú er það svo að það er ekki aðeins ráðherra orkumála sem stýrir því hvort eða hvar verði virkjað og til að af framkvæmdum verði þurfa margir ólíkir þættir að ganga upp. Hlutverk stjórnvalda er að skapa þau almennu skilyrði að orðið geti af framkvæmdum og hafa stjórnvöld í þeim efnum gert það sem í þeirra valdi er. Á síðasta ári voru gerðir fjárfestingarsamningar um ýmis verkefni, þ.á m. um álver í Helguvík og gagnaver í Reykjanesbæ. Til að skapa betri hvatakerfi fyrir fjárfestingar hefur verið lagt fram í ríkisstjórn frumvarp til laga um ívilnanir vegna fjárfestinga á Íslandi. Markmið slíkrar lagasetningar er að örva fjárfestingu í atvinnurekstri hér á landi og að tryggja markvissa beitingu ívilnana til fjárfestinga, innan þess ramma sem ákvæði EES samningsins setja.

Með slíkri rammalöggjöf er gert ráð fyrir að horfið verði frá því fyrirkomulagi að gera sértæka fjárfestingarsamninga vegna einstakra verkefna, á grundvelli sérstakra heimildarlaga frá Alþingi.Í stað þess liggi fyrirfram ljóst fyrir hvaða ívilnanir bjóðast fjárfestum hér á landi og þannig með gegnsæjum hætti reynt að auka möguleika á því að fá til landsins fjölbreytta atvinnukosti. Í nágrannaríkjum Íslands eru til staðar slík skilgreind ívilnanakerfi og stuðlar slík lagasetning að því að efla samkeppnishæfni Íslands.

Fyrirséð er að arðsemisútreikningar verði notaðir við mat á samsetningu ívilnana og þær því aðeins boðnar ef arðsemisútreikningar sýna ávinning fyrir Ísland, efnahagslegan sem samfélagslegan, af þeim fjárfestingum sem ívilnarirnar ná til, auk þess sem hægt verður að sérsníða mismunandi ívilnanir að mismunandi fjárfestingarverkefnum ólíkt því sem verið hefur.

Þegar upp er staðið ráðast ákvarðanir um framkvæmdir hins vegar af því að samningar takist milli orku- og stóriðjufyrirtækja. Þar spila inn í ýmis atriði sem stjórnvöld hafa lítið um að segja, s.s. orkuverð, fjármögnunarkjör. Við höfum hins vegar lýst okkur reiðubúin til að skoða allar leiðir sem stuðlað geti að því að af framkvæmdum verði. Nýjar leiðir svo sem verkefnafjármögnun Norðaustursvæðisins.

En verkefni okkar er líka að horfa til framtíðar og reyna að skapa skilyrði og víðtæka sátt um virkjunaráform á komandi árum. Eins vitum við að jarðhitaauðlindir okkar eru ekki óþrjótandi og margir þættir sem hafa þarf í huga við nýtingu þeirra.

Umgengni við náttúruauðlindirnar og hvernig skuli með þær fara er mikilvægt mál. Nú er beðið eftir að verkefnisstjórn ljúki 2. áfanga rammaáætlunar um verndun og nýtingu náttúrusvæða og áður en þær niðurstöður liggja fyrir verða ekki veitt leyfi til að fara inn á óröskuð svæði. Vinna við áætlunina hefur tekið lengri tíma en til stóð, en nú er hún komin á lokasprettinn og í síðust viku hófst umsagnar- og kynningarferli á niðurstöðu faghópanna fjögurra sem stendur til 19. apríl n.k.

Að umsagnarferli loknu mun verkefnisstjórn skila tillögum sínum um röðun virkjanakosta í þrjá flokka, þ.e. flokk þar sem verði verndað fyrir orkuvinnslu, flokk sem heimilar að farið verið í eðlilegt leyfisveitingaferli vegna virkjanarannsókna og nýtingar og  í þriðja flokknum verði virkjanakostir þar sem vitneskja er ónóg og bíður frekari rannsókna að taka ákvörðun um í hvorn hinna flokkanna kosturinn lendir.

Það má segja að niðurstaðna sé beðið af nokkurri eftirvæntingu en eins og ég hef margsagt á undanförum mánuðum þá er það mjög mikilvægt er að þessari vinnu ljúki þannig að Alþingi geti sett niðurstöðurnar í lögformlegan búning. Aðeins þannig má búast við að sem best sátt náist um nýtingu náttúruauðlindanna.

Nokkrar umræður hafa einnig átt sér staða undanfarið um nýtingu jarðhitaauðlindarinnar og hvort sú nýting sé sjálfbær eða hvort jafnvel sé hægt að tala um að auðlindin sé nýtt í líkingu við námur þar sem bara er tekið án þess að nokkur endurnýjun eigi sér stað í auðlindinni.

Sérfræðingar á Ísor hafa lagt mikið til þessarar umræðu og tel ég að héðan hafi komið upplýsingar sem gera það að verkum að ég tel fullvíst að langflestum tilfellum sé jarðhitaauðlindin nýtt á sjálfbæran og skynsaman hátt og treysti því að svo verði áfram.

Aðgangur stjórnvalda að traustum og virtum vísindaniðurstöðum eru ekki hvað síst mikilvægur þegar ágreiningur rís um það hvort nýting auðlindanna sé með sjálfbærum hætti eða ekki.

Orkunýtni og orkusparnaður hefur lítið verið á dagskrá hér á landi ólíkt því sem er í löndum í kringum okkur, þar sem mjög mikil áhersla er á þessa þætti. Orkusparnaður og aukin orkunýtini er hins  vegar nokkuð sem við þurfum að huga að. Orkan er dýrmæt og henni ætti ekki að sóa, þó oft heyrist að við eigum svo mikla orku að við þurfum ekkert að spara, en að sóa orku getur ekki flokkast undir sjálfbæra nýtingu og því er sérstaklega kveðið á um það í samstarfsyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar að gerð verði áætlun um orkusparnað, jafnt fyrir atvinnufyrirtæki og heimili.

Á sviði jarðhita er mikilvægt að finna leiðir til að nýta hina gífurlegu orku sem fer til spillis við jarðvarmavirkjanir í formi affallsvarma. Nokkrar hugmyndir hafa þegar komið fram en betur má ef duga skal og er það verðugt verkefni fyrir jarðvísindamenn að huga að frekari nýtingu affallsvarma. Við endurskoðun raforkulaga hefur m.a. verið horft til þess hvernig skapa megi hagstæðari skilyrði fyrir iðnaðarstarfsemi sem nýtir ekki einungis raforku heldur einnig aðrar afurðir jarðvarmavirkjana.

Nýsköpun á sviði orku- og umhverfistækni fer vaxandi.  Hópur slíkra fyrirtækja er nú starfandi innan samtaka sprotafyrirtækja.  Það eru tækifæri til atvinnusköpunar á þessu sviði.

Hér er einnig óhjákvæmilegt að nefna möguleika á að nýta íslenska jarðhitaþekkingu á erlendri grundu því ef verkefnaskortur blasir við þá þarf að horfa eftir nýjum möguleikum til að nýta þá miklu þekkingu sem hér er til staðar. Leggjum okkur fram við að koma sérfræðiþekkingu okkar á framfæri við erlenda kollega.  Þekkingin má ekki glatast.

Íslensk stjórnvöld hafa gert fjölmarga samstarfssamninga við erlend ríki um orkumál, þar sem megináhersla er lögð á samstarf á sviði jarðhita. Hugmyndin að baki þessum samningum hefur verið að opna möguleika íslenskra vísindamanna og fyrirtæja á að koma að samstarfsverkefnum erlendis.  Því miður hafa fæstir þessir samningar skilað beinum árangri.

Þó ber hér að nefna samning sem lýtur að samstarfi íslenskra, bandarískra og ástralskra stjórnvalda á sviði jarðhita – International Partnership for Geothermal Technology ITGP.

Undir hatti þess verkefnis hafa verið settir á laggirnar sex vinnuhópar um afmörkuð tæknileg atriði jarðhitanýtingar. Ísland á fulltrúa í öllum vinnuhópunum og koma nokkrir frá Ísor, auk þess sem forstjóri Ísor er annar tveggja stjórnarmanna Íslands yfir verkefninu

Þetta finnst mér vera til fyrirmyndar og ég vona að þessi vinna skili góðum árangri til íslenska vísindasamfélagsins og að niðurstöður nýtist í frekari jarðhitavinnslu hér á landi.

Komið hefur fram ósk frá Bandaríkjamönnum um að gerður verið formlegur samstarfssamningur um orkumál milli Íslands og Bandaríkjanna og er verið að skoða það í iðnaðarráðuneytinu hvernig best yrði staðið að slíkum samningi, en undirritun slíks samnings gæti skotið styrkari stoðum undir áframhaldandi samvinnu undir merkjum IPGT-samningsins.

Fjármálaþrengingar í heiminum hafa haft mikil áhrif á allt atvinnulíf en um leið eru ríkisstjórnir bæði austan hafs og vestan að leggja verulega fjármuni í uppbyggingu   verkefna á sviði endurnýjanlegrar orku. Það er trú mín að það verði helst verkefni sem tengjast hreinni nýtingu orku sem komi til með að laða til sín fjármagn. Ég tel að Ísor hafi alla burði til að hasla sér völl erlendis í jarðhitaverkefnum en til þess þarf þolinmæði, úthald og aðgát.

Eins og ykkur ætti öllum að vera ljóst höfum við orðið fyrir miklum áföllum á vegna hruns bankanna og þess sem í kjölfarið gerðist. Þetta hefur haft áhrif á allt atvinnulíf í landinu, líka hér hjá ykkur.

Eigi okkur að takast að byggja aftur upp öflugt atvinnulíf er í mínum huga alveg skýrt að nýsköpun og rannsóknir munu gegna þar lykilhlutverki.  Það er besta leiðin til að skapa stöðugleika og fjölbreytt framtíðarstörf.

Þar mun ykkar þekking, reynsla og framlag skipta miklu máli svo áfram búið i haginn fyrir ný verkefni með rannsóknum og undirbúningi.  Niðursveiflan er okkur erfið en hún er tímabundin.  Skiptir máli að nýta tímann vel svo við getum gengið beint til verks þegar um fjármögnunina loksins losnar.

Ég þakka ykkur – ykkar störf og hlakka til áframhaldandi samstarfs.