Ársfundur Orkustofnunar
Fundarstjóri, orkumálastjóri, ágætu ársfundargestir.
Það er mér ánægja að ávarpa ársfund Orkustofnunar. Á undanförnum árum hefur átt sér stað mikil uppbygging í orkugeiranum en á sama tíma hefur verið unnið að framtíðarstefnumótun fyrir ýmsa þætti sem snerta framtíðarskipulag orkumála. Ég vil nota þetta tækifæri til að horfa aðeins fram á veginn og fjalla um þau verkefni sem við munum þurfa að takast á við á næstunni.
Stjórnkerfisumbætur
Í samstarfsyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar er nokkuð fjallað um stjórnkerfisumbætur. Hluti þeirra umbóta hefur þegar komið til framkvæmda en aðrar eru í undirbúningi.
Að því er varðar orku- og auðlindamál þá er kveðið á um að komið verið á fót nýju atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneyti sem taki til allra atvinnugreina utan opinbera geirans og fjármálamarkaðarins.
Ætlunin er að í slíku ráðuneyti verði teknar ákvarðanir um nýtingu auðlinda á grundvelli rannsókna og ráðgjafar frá umhverfis- og auðlindaráðuneyti, en það ráðuneyti fengi, auk þeirra verkefna sem fyrir eru, lykilhlutverk varðandi rannsóknir, ráðgjöf og verndun á sviði auðlindamála. Ætlunin er einnig að umsýsla Rammaáætlunar um vernd og nýtingu náttúrusvæða færist til umhverfis- og auðlindaráðuneytis.
Þessar stjórnkerfisbreytingar eru í undirbúningi þó svo að þær hafi ekki verið nákvæmlega tímasettar. Þær munu hafa töluverð áhrif og við þurfum að nálgast þetta verkefni með opnum huga og tryggja að þær heppnist sem best.
Annað verkefni sem snertir stjórnsýslu auðlinda- og orkumála og kveðið er á um í samstarfsyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar er innleiðing Árósasamningsins.
Vinna er hafin hjá umhverfisráðuneytinu við að semja frumvarp til innleiðingar samningsins, en honum er ætlað að tryggja aðgang að upplýsingum, þátttöku almennings í ákvarðanatöku og aðgang að réttlátri málsmeðferð í umhverfismálum. Umhverfisráðherra hefur skipað nefnd til að semja lagafrumvarp til innleiðingar samningsins, sem stefnt er á að leggja fyrir Alþingi næstkomandi haust. Í nefndinni eiga sæti fulltrúar umhverfisráðuneytis, iðnaðarráðuneytis og sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneytis.
Enn annað verkefni sem tengist auðlindanýtingu er innleiðing á vatnatilskipun Evrópusambandsins hér á landi. Þá hef ég kynnt í ríkisstjórn frumvarp um afnám þeirra vatnalaga sem sett voru árið 2006 en í undirbúningi er að leggja fram nýtt frumvarp til vatnalaga sem fyrst.
Orkustefna
Síðastliðið sumar skipaði ég stýrihóp um heildstæða orkustefnu. Hópurinn er kominn vel af stað í sinni vinnu og hélt nýverið opinn fund til að leita eftir samráði við stjórnmálaflokka, hagsmunaaðila og almenning, áður en lengra er haldið.
Orkustefnunni er ætlað að:
- styðja við fjölbreytt atvinnulíf, með áherslu á uppbyggingu vistvæns hátækniiðnaðar,
- sjá til þess að sjálfbær nýting verði höfð að leiðarljósi og við orkuframleiðslu með vatnsafli og
jarðvarma verði gætt varúðar- og verndarsjónarmiða - efla rannsóknir, þróun og framleiðslu á innlendu vistvænu eldsneyti og fjölga fjölorkustöðvum og
þannig flýta fyrir því að skipt verði út hefðbundnu jarðefnaeldsneyti fyrir orku frá endurnýjanlegum
orkulindum.
En til hvers þurfum við sem fáum stærstan hluta okkar orku frá innlendum orkulindum að setja okkur orkustefnu?
Slíka stefnu má m.a. nota til að hafa áhrif á samfélagið, skapa vissu um aðgerðir stjórnvalda og örvað aðgerðir og fjárfestingar.
Skýr orkustefna er líka mikilvægur liður í að skapa traust, ekki aðeins hjá almenningi heldur einnig gagnvart orkufyrirtækjum og kaupendum orkunnar. Þá er ljóst að hverju er stefnt og minni líkur eru á geðþóttaákvörðunum í einstökum málum.
Orkustefna er því mikilvægt tæki til að tryggja samræmi og skipulag orkunýtingar til framtíðar og slík stefna er ekki síst mikilvæg þegar haft er í huga hve orkumál og nýting náttúruauðlinda tengjast órjúfanlegum böndum hér á landi.
Rammaáætlun
Eitt mikilvægasta verkefnið sem við stöndum frammi fyrir nú er að ljúka við 2. áfanga rammaáætlunar um verndun og nýtingu vatnsafls og jarðvarma.
Þessa dagana er verið að kynna fyrir almenningi niðurstöður fjögurra faghópa ásamt skýrslu um aðferðafræði og forsendur röðunar virkjanakosta. Að því loknu mun verkefnisstjórn ljúka við tillögur sínar um forgangsröðun virkjanakosta. Ég vil nota tækifærið til að þakka öllu því góða fólki sem lagt hefur á sig mikla vinnu við undirbúning rammaáætlunar.
Í rammaáætlun kristallast margir þeir þættir sem taka þarf tillit til í orkustefnu fyrir Ísland, því ekki er nóg að skoða aðeins mögulegt afl virkjunar, heldur þarf að taka tillit til margra ólíkra þátta, svo sem náttúrufars, minjaverndar og hagsmuna útivistar og ferðaþjónustu svo fátt eitt sé nefnt þegar kemur að því að virkja vatnsafl og jarðhita.
Ég hef ítrekað bent á að nýting sjálfbærra orkuauðlinda þjóðarinnar er samvinnuverkefni. Nýting orkulindanna og orkugeirinn er þjóðinni miklu mikilvægari en svo að hann megi vera átakavettvangur árum saman. Þess vegna er svo mikilvægt að við sameinumst um að skapa sátt með rammaáætlun um verndun og nýtingu vatnsafls og jarðvarma og setja okkur skýrar og gegnsæjum leikreglum. En rammaáætlunin er hornsteinn þess að hægt sé að móta orkustefnu.
Olíuleit
Á síðasta ári stóðum við fyrir fyrsta olíuleitarútboðinu á íslensku yfirráðasvæði. Í tengslum við útboðið var unnið mikið verk við að endurskoða regluverk olíuleitarmála og undirbúa útboðið með rannsóknum og gerð útboðsgagna. Þá var í fyrsta sinn á Íslandi unnið umhverfismat fyrir slíka áætlun. Þótt árangurinn hafi ekki verið sem skyldi var almennt gerður góður rómur að verklagi okkar og undirbúningi. Í kjölfarið hefur verið rætt við þau félög sem sýndu fyrsta útboði til olíuleitar á Drekasvæðinu áhuga hvort svo sem þau sóttu um eða ekki. Í samskiptum við þessi fyrirtæki hafa ýmsar ábendingar komið fram sem gagnlegar eru í undirbúningi fyrir framhald leyfisveitinga til olíuleitar á Íslandi.
Nú hefur verið ákveðið að annað útboð sérleyfa til rannsókna og vinnslu kolvetnis á Drekasvæðinu muni fara fram árið 2011 á tímabilinu 1. ágúst til 1. desember. Þessi ákvörðun hefur verið kynnt á olíuráðstefnum og víðar.
Tímann fram að þessu næsta útboði þarf að nýta vel. Undirbúningur er nú þegar hafinn að sýnatöku botnsets á Drekasvæðinu og stefnt er að því að setkjarnar af yfirborði hafsbotnsins verði teknir á völdum stöðum á svæðinu í sumar. Greiningar á olíu- og gasinnihaldi þeirra geta varpað skýrara ljósi á móðurberg og myndunarskilyrði olíu á svæðinu sem dregur úr óvissu og auðveldar ákvarðanatöku hjá væntanlegum þátttakendum í útboðinu.
Evrópusambandið
Í tengslum við umsókn okkar um aðild að Evrópusambandinu hefur á undanförnum mánuðum verið unnið mikið starf, í ráðuneytum og stofnunum, við að greina stöðu okkar og yfirfara regluverk Evrópusambandsins til undibúnings eiginlegum aðildarviðræðum. Sú vinna hefur leitt í ljós að meginviðfangsefni okkar á orkusviðinu mun tengjast regluverki Evrópusambandsins á sviði orkuöryggis, einkum öryggisbirgða á olíu og olíuvörum. Að öðru leyti eru við mjög vel undirbúin að takast á við aðildarviðræður á orkusviðinu enda er þessi málaflokkur hluti af EES samningnum.
Burtséð frá umsókn um aðild að Evrópusambandinu þá er spurning hvort ekki sé þörf á því að gera bragarbót hvað varðar birgðahald olíuvara hér á landi. Það getur vart verið ásættanlegt að við höfum engar opinberar reglur um birgðahald á olíu. Þrátt fyrir að orkuöryggi sé mikið hér á landi þar sem við notum innlendar orkulindir í miklum mæli til að afla orku vegna staðbundinnar orkunotkunar, þá eru mikilvægar atvinnugreinar og samgöngur enn sem komið er algjörlega háðar innfluttu eldsneyti. Reynsla síðustu ára hefur sýnt okkur að mikilvægt er að huga vel að slíkum málum og vera við öllu búin.
Raforkulög
Gildandi raforkulög komu til framkvæmda á árinu 2005. Framkvæmd laganna hefur tekist vel á flestum sviðum. Í nýlegri skýrslu sem Verkfræðistofan EFLA vann fyrir nefnd sem vinnu að endurskoðun raforkulaganna kemur fram að orkuverð, það er sá hluti raforkuverðsins sem sætir samkeppni, hafði farið lækkandi frá því að lögin komu til framkvæmda borið saman við þróun vísitölu neysluverðs. Kostnaður við dreifingu raforku hefur þróast í meira samræmi við þróun vísitölu neysluverðs en þó eru fyrirtæki sem skera sig úr og hafa haldið gjaldskrám sínum vel fyrir neðan þróun vísitölunnar. Nefnd sem skipuð var á árinu 2008, til að endurskoða gildandi raforkulög, hefur nýlega skilað áfangatillögum. Þær eru nú til umfjöllunar á vettvangi ríkisstjórnarinnar og er gert ráð fyrir að frumvarp verði lagt fram um þær breytingar sem nefndin leggur til á næstu dögum. Nefndin leggur m.a. til að flutningsfyrirtækið Landsnet verði í framtíðinni í beinni eigu ríkisins og/eða sveitarfélag í stað þess að vera í eigu orkufyrirtækjanna eins og nú er. Þessi tillaga er í góðu samræmi við viðhorf, sem m.a. hafa komið fram á Alþingi, um að hlutleysi flutningsfyrirtæksins gagnvart öllum orkuframleiðendum verði best tryggt með slíku fyrirkomulagi á eignarhaldi.
Orkustofnun gegnir veigamiklu hlutverki varðandi eftirlit með sérleyfisstarfsemi á raforkumarkaði. Miklu skiptir að þessu eftirliti sé sinnt af kostgæfni og ég veit að starfsmenn Orkustofnunar leggja sig alla fram í þeim efnum.
Auðlindir
Á næstunni mun nefnd forsætisráðherra skila tillögum sínum um það hvernig gjaldtöku verði háttað af nýtingu vatns- og jarðhitaréttindi í eigu þjóðarinnar. Hún mun jafnframt koma með tillögur um lengd leigutíma, hvernig vali verður háttað á milli umsækjenda um leyfi til nýtingar og réttarstöðu þeirra sem nú þegar nýta ákveðna auðlindakosti. Þá er í iðnaðarráðuneytinu verið að fjalla um hvernig staðið verður að gjaldtöku jarðefna á hafsbotni í eigu íslenska ríkisins. Slík gjaldtaka hefur ekki tíðkast á undanförnum áratugum en við hljótum að gera kröfu til þess að þeir sem nýta takmarkaðar auðlindir ríkisins greiði hæfilegt gjald fyrir slíka nýtingu.
Ég tek undir sjónarmið þeirra sem lagt hafa til að við Íslendingar stofnun sérstakan auðlindasjóð sem taki við öllum arði af nýtingu auðlinda í eigu þjóðarinnar. Hluta af tekjum sjóðsins ætti að verja til rannsókna á auðlindum landsins en frekari rannsóknir eru forsenda þess að okkur takist að auka arð af nýtingu þeirra. Á sviði rannsókna á orkuaulindum blasa við fjölmörg verkefni sem gætu bætt hag okkar til framtíðar. Ég tel t.d. eðlilegt að ríkið, sem eigandi orkuauðlinda, leggi mun meira til rannsókna á orkunýtingarkostum er nú er. Með meiri þekkingu á möguleikum einstakra orkunýtingarkosta má t.d. hugsa sér að eigandinn bjóði út einstaka kosti og sá fengi að virkja sem gæti sýnt fram á að verði hann valinn muni það skila mestum arði fyrir íslenskt þjóðarbú.
Góðir ársfundargestir
Ég vil að lokum þakka Orkumálastjóra og starfsfólki Orkustofnunar fyrir gott samstarf.