Ársfundur Byggðastofnunar

 

Góðir ársfundargestir 

Ef nota ætti eitthvað eitt orð til að lýsa verkefnum stjórnvalda síðastliðið ár myndi ég velja „umbætur“. Endurmat gilda kæmi einnig til.

Í kjölfar hruns fjármálakerfisins og nú síðar ítarlegrar skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis er margt í skipulagi og starfsháttum sem kallar á endurskoðun og endurmat.

Við því höfum við brugðist og listinn er orðinn býsna langur enda um að ræða mestu uppstokkun í stjórnkerfi og stjórnsýslu hins opinbera á lýðveldistímanum.

Róttæk endurnýjun hefur orðið í lykilstofnunum fjármálakerfisins á borð við Seðlabanka og Fjármálaeftirlit.

Í samræmi við ítarlega eigendastefnu ríkisins gagnvart fjármálastofnunum heldur ný fagleg stofnun, Bankasýsla ríkisins, utan um eignarhlut ríkisins í bönkunum og tryggir þannig sjálfstæði frá pólitískum íhlutunum í starf þeirra.

Búið er að auka gagnsæi um eignarhald og atkvæðisrétt í hlutafélögum með lagabreytingum og Alþingi hefur nú til afgreiðslu frumvarp að róttækum breytingum á lögum um fjármálafyrirtæki þar sem m.a. er kveðið á um auknar eftirlitsheimildir FME, bann við lánum með veði í hlutabréfum eða stofnfjárbréfum lánveitanda og miklar takmarkanir á lánveitingum til lykilstarfsmanna.

Þá eru auknar kröfur gerðar til stjórnarmanna og framkvæmdastjóra fjármálafyrirtækja og heimildir til hvatakerfa og starfslokasaminga eru takmarkaðar.

Einnig liggur fyrir frumvarp til laga um verðbréfasjóði, fjárfestingarsjóði og fagfjárfestasjóði þar sem gerðar eru auknar kröfur til rekstrarfélaga og strangari reglur settar um fjárfestingar tengdra aðila til að koma í veg fyrir krosseignatengsl.

Ákveðið hefur verið að stórefla skatteftirlit og skattrannsóknir. Í því skyni var m.a. lögleidd ríkari upplýsingaskylda fjármálastofnana um hvers konar fjármálagjörninga og skattskylda aflandsfélaga var jafnframt lögleidd. Þá hafa verið samþykkt lög um kyrrsetningar eigna til tryggingar á vangoldnum sköttum vegna mála sem sæta rannsókn.

Samhliða þessu er rannsóknum haldið áfram af fullum þungi m.a. samkvæmt samningi sem ríkisstjórnin gerði við Evu Joly um aðkomu hennar að rannsókn sérstaks saksóknara.

Framlag til rannsóknarinnar hefur verið stóraukið, saksóknurum fjölgað, tugir einstaklinga ráðnir til starfa og sérstakur ríkissaksóknari skipaður yfir embættið.

Vegna aukins álags á dómskerfið hafa verið samþykkt lög sem heimila fjölgun héraðsdómara um fimm auk þess sem starfsmönnum embættanna hefur verið fjölgað.

Siðvæðing, gegnsæi og faglegri vinnubrögð eru lykilatriði við endurheimt trausts og því hefur m.a. verið lagt fram frumvarp um breytt fyrirkomulag við skipan dómara þar sem matsnefndir fá aukið vægi og Alþingi þarf að samþykkja sérstaklega vilji ráðherra víkja frá tillögum þeirra.

Alþingi ræðir nú frumvarp til laga um siðareglur fyrir embættismenn og aðra starfsmenn innan stjórnsýslunnar.

Búið er að samþykkja reglur um skráningu hagsmunatengsla ráðherra og lögum um stjórnmálasamtök og frambjóðendur hefur verið breytt með áherslu á upplýsingaskyldu vegna áranna 2002 til 2006. Unnið er að enn frekari upplýsingaskyldu.

Sjálf stjórnskipun lýðveldisins er ekki undanþegin og nú er Alþingi að afgreiða lög um langþráð stjórnlagaþing til að taka löngu tímabæra endurskoðun stjórnarskrárinnar úr höndum Alþingis og til þjóðarinnar.

En markmið þessara umbóta er ekki aðeins að skapa grundvöll fyrir því að stofnanir samfélagsins endurheimti traust heldur viljum við ná raunverulegum betri árangri.

Á tímum þegar við verðum að horfa í hverja krónu en leita á sama tíma allra leiða til að auka verðmætasköpun og framleiðni á öllum sviðum er eðlilega horft til endurskipulagningar.

Sjálft stjórnarráðið er ekki undanskilið.

Forsætisráðuneytið hefur verið endurskipulagt í því skyni að skerpa á forystu- og stefnumótunarhlutverki þess.

Settar hafa verið á fót fastar ráðherranefndir sem hittast reglulega og tryggja samráð og formleg vinnubrögð.

Nefnd undir forystu Gunnars Helga Kristinssonar tók skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis til ítarlegrar umfjöllunar og skilaði skýrslu um bætta starfshætti, samstarf og samráð innan stjórnarráðsins.

Unnið er að því að breyta skipulagi ráðuneyta innan Stjórnarráðsins, stöðu embættismanna og annarra starfsmanna og pólitískra aðstoðarmanna ráðherra.

Við höfum þegar breytt verkaskiptingu ráðuneyta með stofnun nýs efnahags- og viðskiptaráðuneytis. Markmiðið var að styrkja stjórnun efnahagsmála og færa mikilvægar stofnanir og starfsemi undir eitt ráðuneyti.

Og nú eru næstu skref í undirbúningi með frekari breytingum á ráðuneytum og stofnunum.

Markmiðið er sem fyrr að efla stjórnsýsluna og gera hana skilvirkari og einfaldari og um leið hagkvæmari.

Stefnt er að fækkun ráðuneyta úr 12 í 9 á kjörtímabilinu.

Ráðuneyti dómsmála og mannréttinda sameinast ráðuneyti samgöngu- og byggðamála í nýju innanríkisráðuneyti.

Umhverfisráðuneytið verður eflt sem ráðuneyti auðlindamála og ráðuneyti iðnaðar, ferðamála, orkumála, sjávarútvegs og landbúnaðar sameinast í eitt öflugt Atvinnu- og nýsköpunarráðuneyti.

Í mínum huga felast mikil sóknarfæri í þessum breytingum.

Eitt ráðuneyti fer þá með nýsköpunar- og þróunarmál innan allra atvinnugreina og hægt verður að ná sem mestum samlegðaráhrifum með því að færa verkefni saman.

Ef vel tekst til eru megináhrifin þau að starfið verður markvissara gagnvart öllum atvinnugreinum auk þess sem stoðkerfi atvinnulífsins í heild verður einfaldara en að því hefur lengi verið stefnt.

Þessar fyrirhuguðu breytingar tengjast einnig þremur öðrum mikilvægum verkefnum bæði beint og óbeint. Ég ætla að fara nánar yfir þessi þrjú verkefni og samhengið við stjórnkerfisbreytingarnar:

Hið fyrsta sem ég nefni er stofnun nýrrar Íslandsstofu sem byggð verður upp á grunni Útflutningsráðs, erlends markaðsstarfs Ferðamálastofu, Fjárfestingarstofu auk fleiri verkefni m.a. á sviði lista og menningar.

Um leið og hið erlenda markaðsstarf hverfur frá Ferðamálastofu og verður hluti af stærri og enn öflugri heild markaðs- og ímyndarstarfs Íslandsstofu opnast stofnuninni ný færi í því að skerpa áherslur á sviði vöruþróunar, fræðslu-, gæða- og umhverfismála hér innanlands.

Ferðaþjónustan er öflug stoð fyrir byggðir landsins svo atvinnuþróunarverkefni henni tengd skipta miklu máli.

Verkefni okkar er meðal annars að hugsa samhengi þessara mikilvægu verkefna við starf Nýsköpunarmiðstöðvar Íslands og samstarf þessara aðila.

Af hálfu iðnaðarráðuneytisins höfum við lagt áherslu á að hugsa sóknarfæri og möguleika Íslandsstofu ekki út frá þeim stofnunum eða aðilum sem til eru fyrir heldur velta því upp hvernig við náum sem allra bestum árangri og miða svo uppbygginguna við það. Þannið tengja inn í Íslandsstofu markaðsstofur landshluta- atvinnuþróunarfélög, agenta erlendis og Pilot verkefnið Inspired by Iceland. 3,5 milljónir manns sáu myndbandið með Yoko Ono og Viggo Mortensen.  3,5 milljónir fóru inn á samskiptavefi Facebook og Twitter.  Erlendar útvarps- og sjónvarpsstöðvar birtu auglýsingar og kynningarfundir voru haldnir.

Annað verkefnið sem hefur áhrif er vinna við Sóknaráætlun til að efla atvinnulíf og samfélag um allt land eða 20/20.

Markmiðið er heildstæð atvinnustefna sem tryggir að Ísland verði í fararbroddi í verðmætasköpun, menntun, velferð og lífsgæðum.

Til þess að svo megi verða þarf að huga sérstaklega að því hvernig hægt sé að tryggja samkeppnishæfni allra landshluta og landsins í heild. Sterkir landshlutar eru sterk heild.

Í þeim tilgangi að kalla fram sérkenni og styrkleika hinna mismunandi landshluta hafa í vetur verið haldnir borgarafundir um allt land þar sem heimamenn hafa skilgreint framtíðarsýn og sóknarfæri sín.

Byggðastofnun hefur meðal annars komið að undirbúning þessarar vinnu með því að leggja til margvíslegar grundvallarupplýsingar sem m.a. hafa nýst við vinnuna í einstökum landshlutum.

Ein af afurðum Sóknaráætlunar er samþætting margvíslegra opinberra áætlana í heildstæðari áform um fjárfestingar í mannauði og nauðsynlegum innviðum efnahagslífsins og stefnu um hvernig styrkja megi menntun og menningu, nýsköpun og þróun, umhverfismál og samfélagslega innviði.

Þessu tengist uppstokkun í umdæmaskiptingu þjónustu. Við sjáum sem dæmi að landið er orðið að einu skattumdæmi með sameiningu embættis ríkisskattstjóra og skattstofa landsins í eina öfluga 300 manna stofnun með starfsstöðvar víða um land.

Þá er stefnt að fækkun lögregluumdæma, dómstóla og sýslumanna.

Heilbrigðisstofnanir, vinnu- og velferðarstofnanir og ýmsar stofnanir á sviði samgöngumála, umhverfismála og atvinnumála verða samþættar eða sameinaðar.

Augljóst er að nýtt innanríkisráðuneyti mun fá aukið vægi við eflingu sveitastjórnarstigsins auk stefnumótunar á sviði byggðaþróunar sem tengist ekki síst samþættingu áætlana. Atvinnuþróun og nýsköpun verða hjá nýju atvinnu- og nýsköpunarráðuneyti.

Þriðja verkefnið sem ég vil nefna er svo umsóknin um aðild að Evrópusambandinu.

Einn af stóru málaflokkunum í aðildarviðræðunum er byggðamál.  Samdóma álit er að með aðild gætu opnast dyr gríðarlegra tækifæra á þessu sviði.  Aðalsteinn er í samningahópnum um byggðamál, þannig njótum við góðs af þekkingunni innan Byggðastofnunar.

Sjálft umsóknarferlið sem nú fer í hönd er mikilvægt tækifæri sem við eigum að nýta til að fá sem mest út úr.

Ferlið og sá lærdómur og ráðgjöf sem út úr því kemur er okkur gagnlegt óháð þeirri ákvörðun sem þjóðin sjálf tekur að því loknu með lýðræðislegum hætti.

Ég er því afar ósammála þeim sem sitja við að reikna okkar vinnu við umsóknarferlið sem kostnað. Mér finnst nær lagi að tala um fjárfestingu.

Innan Evrópusambandins er afar mikil áhersla lögð á byggðamál í víðum skilningi, bæði sem atvinnuþróunarmál og sem samþættingu áætlana og stefnumótunar.

Umsóknarferlið og sú ráðgjöf og stuðningur sem okkur stendur til boða meðan á því stendur mun því styðja mjög við bæði fyrirhugaðar stjórnkerfisbreytingar og markmið Sóknaráætlunar fyrir alla landshluta.

Enda hefur verið unnið kappsamlega að undirbúningi hjá ráðuneytunum þá tíu mánuði sem liðnir eru frá því umsókn um aðild var afhent.

Á könnu iðnaðarráðuneytisins eru þrír samningskaflar af 33, en þeir fjalla um orkumál, iðnað- og nýsköpun og síðast en ekki síst byggðamál.

Við lukum fyrsta hluta vinnunnar í október þegar iðnaðarráðuneytið skilaði framkvæmdastjórninni svörum við um 300 spurningum af þeim rúmlega 2500 spurningum sem íslensk stjórnvöld þurftu að svara.

Undirbúningur svaranna fól í sér viðamikla kortlagningu á gildandi löggjöf á Íslandi, stjórnsýslu málaflokka og stefnumörkun á fjölda sviða.

Greining framkvæmdastjórnarinnar á svörum okkar var mjög jákvæð, en það er samt ljóst að við þurfum að gera margvíslegar umbætur til að vera í stakk búin til að vinna með því viðamikla stuðningskerfi sem til boða stendur ef af aðild verður og fá sem mest út úr því.

Okkur mun þá opnast aðstoð úr fimm sjóðum sambandsins sem fjalla um eflingu mannauðs, nýsköpun og þróun, atvinnuþróun til sveita og uppbyggingu í sjávarútvegi og er þá ótalinn sjóður sem annast greiðslur til landbúnaðarins.

Ég reikna með að þegar á þessu ári muni okkur bjóðast stuðningur frá Evrópusambandinu við að innleiða umbætur í stjórnsýslunni og við að hrinda í framkvæmd nauðsynlegum aðlögunarverkefnum. Ég fundaði með framkvæmdastjórn BG Regio og þar er mikill velvilji og áhersla lögð á tækifærin.

Þetta gefur okkur færi á að ráðast í margskonar kerfislegar lagfæringar sem geta leitt til umtalsverðar bóta á skilvirkni og verklagi.

Ég vænti þess að Byggðastofnun, eins og aðrar stofnanir ríkisins, verði þátttakandi í þessum umbótum enda ljóst að verkaskiptingin milli nýs atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytis og innanríkisráðuneytis mun hafa talsverð áhrif og þekkingin er mikil hér innan Byggðastofnunar.

Við eigum hins vegar að líta á þetta sem tækifæri en ekki ógn. Þetta er stór málaflokkur, rúmlega þriðjungur allra útgjalda á fjárlögum ESB fer í að fjármagna verkefni á vegum byggðaþróunarstefnunnar (2007 – 2013 348 millj. Evra). 

•          Málaflokkurinn er mótvægi við viðskiptafrelsið og jöfnunar á lífskjörum
•          Ekkert svæði lagst í eyði
•          Við getum eflt og einfaldað stoðkerfi atvinnulífsins, unnið betur þvert á stofnanir og þétt samstarfið

Ég hef þegar beðið forstjóra Byggðastofnunar og Nýsköpunarmiðstöðvar auk ferðamálastjóra,að hefja viðræður um mögulegt samstarf og samlegðaráhrif í þessa veru.

Þeir hafa kallað atvinnuþróunarfélögin um land allt að borðinu í þeirri vinnu, markaðsstofurnar ofl. eiga að koma að.

Ég fagna því framtaki mjög og vænti mikils af þessu starfi.

Þetta eru spennandi tímar.

•          Mikilvægt er að við eigum hreinskiptin skoðanaskipti um þessar breytingar, þannig munu þær ganga best  
           og leiða til eflingar stoðkerfins.
•          Endurvekja traust á stofnunum samfélagsins.
•          Það er lítið í kassanum, en notum tímann til endurskipulagningar og áætlanagerðar og þá getum við stokkið
          af stað til markvissrar sóknar um leið og betur árar

Við skulum ganga í það í sameiningu að byggja upp einfalt, skilvirkt og öflugt stoðkerfi fyrir atvinnulíf, byggðaþróun og opinbera áætlanagerð.

Með fyrirvara um orðalag þar sem farið var út fyrir efnið.