Aðalfundur Samorku

 

Það er gæfa okkar Íslendinga að landið býr yfir óhemju mikilli orku. Spilin sem forsjónin hefur gefið okkur ættu með réttu að duga í hálfslemmu – ef ekki heila – en það veltur jú allt á því að okkur auðnist að spila rétt úr þeim. Áskorunin sem við stöndum frammi fyrir er - hvernig við nýtum best þessar auðlindir okkar, samfélaginu öllu til heilla.

Í umræðu dagsins er stundum látið líta svo út að það sé kyrrstaða í orkugeiranum og ekkert þokist áfram. Það er fjarri sanni. Við verðum hins vegar að velja skrefin af kostgæfni – minnug þess að orkan er þrátt fyrir allt takmörkuð auðlind og við höfum nú þegar virkjað stóran hluta hennar.

Meðal stórra framkvæmda sem nú eru farin af stað og snerta orkugeirann má fyrst nefna breytingar á álverinu í Straumsvík þar sem framleiðsluafurðir þess verða gerðar enn verðmætari með breytingum á framleiðslu og uppfærslu á búnaði. Samhliða verður framleiðslugeta álversins aukin um 20%. Alls nemur því fjárfesting í þessum tveimur verkefnum um 60 milljörðum.

 Í gær undirritaði ég fyrir hönd ríkisins samning um kísilver í Helguvík sem framleiða mun um 50 þúsund tonn af hrákísli og 20 þúsund tonn af kísilryki árlega. Er sú fjárfesting uppá 17 milljarða króna og er áætluð orkuþörf kísilversins 65 MW á ári.

Nú stendur yfir lokafjármögnun á Búðarhálsvirkjun en sú virkjun mun skila 80 MW og er áætluð fjárfesting Landsvirkjunar vegna hennar um 26,5 milljarðar. Búðarhálsvirkjun er mikilvægur áfangi í aukningu á raforkuframleiðslu landsins.

Miðvikudaginn sl. var stigið stórt skref í lausn á einu erfiðasta deilumáli sem Ísland hefur gengið í gegnum í seinni tíð. Icesave hefur tafið fyrir fjármögnun stórra verkefna í orkugeiranum. Það er von mín að nú sé lausn á þessu máli í augnsýn og við getum farið að hefjast handa af fullum þunga við þau verkefni sem framundan eru.

Eignarhald Magma á HS orku hefur valdið deilum. Ríkisstjórnin hefur tekið af allan vafa í því máli og nús standa yfir samningaviðræður við eigendur fyrirtækisins.

Nú í vikunni skilaði vinnuhópur, sem ég skipaði um raforkuöryggi á Vestfjörðum, skýrslu. Þar var farið yfir leiðir til að tryggja raforkuöryggi svæðisins. Möguleika til aukinnar raforkuframleiðslu á svæðinu auk nýtingu hennar til atvinnuuppbyggingar og hagvaxtar á Vestfjörðum. Skýrsla vinnuhópsins mun nýtast okkur til að stuðla að orkuöryggi á Vestfjörðum til frambúðar og eflingu atvinnulífsins.

Framkvæmdir við byggingu orkuvera hafa alla tíð verið sveiflukenndar – og verða það áfram. Mikilvægt er að sú þekking og verkkunnátta sem er innan íslensks orkugeira nýtist sem best. Því er mikilvægt að aðilar líti eftir verkefnum út fyrir landsteinanna og hefur iðnaðarráðuneytið stutt við slík verkefni.

Útrás er orð sem varla má nefna í heyranda hljóði – en sérþekking og verkkunnátta okkar íslendinga á sviði orkumála er eftirsótt auðlind sem mikilvægt er að við nýtum. Eftirspurnin kemur frá öllum heimsins hornum og má í því sambandi nefna Indland sem þarf á öllum sínum grænu auðlindum að halda. Á fundum mínum með indverskum ráðamönnum hefur komið fram mikill áhugi á samstarfi við Íslendinga og íslensk fyrirtæki eru nú að vinna að jarðhitaverkefnum, bæði virkjunum og útektum á jarðhitasvæðum.

Sl. haust skilaði vinnuhópur undir handleiðslu DR Michael Porter niðurstöðum um íslenskan jarðvarmaklasa. Uppbygging íslensks jarðvarmaklasa er mikilvægt verkefni fyrir íslenskan jarðvarmageira. Samfara uppbygginu á honum skapast mikil tækifæri til útflutningis á tækni og þekkingu, samhliða eflist nýsköpun og nýliðun og aukning á framleiðni fyrirtækja innan hans. Íslenski jarðvarmaklasinn er sterkur á ýmsum sviðum, hér eru mjög öflug þjónustufyrirtæki og kraftmiklar rannsóknarstofnanir.

Öflugra samstarf orkufyrirtækja, verkfræðistofa og annarra fyrirtækja með stuðningi iðnaðarráðuneytisins og stofnana þess auk annarra hagsmunaaðila er lykillinn að því að skerpa ábyrga ímynd Íslands á þessu sviði. Í samstarfi af þessum toga er brýnt að frumkvæðið sé hjá atvinnulífinu og að ráðuneyti og stofnanir styðji við það ferli sem miðar að markvissu samstarfi og framkvæmd sameiginlegra verkefna. Mikilvægt er að þau verkefni sem ráðist verður í taki fyrst og fremst mið að þörfum þeirra fyrirtækja sem mynda klasann. Nú þegar hefur verið unnin greining á hinum íslenska jarðhitaklasa sem kynnt var á ráðstefnu í nóvember sl. og miðar undirbúningsvinnu vel áfram.

Eins og flestum sem hér eru ætti að vera kunnugt þá skipaði ég stýrihóp síðla árs 2009 sem fékk það hlutverk að móta orkustefnu fyrir landið. Liggja nú frammi drög til umsagnar og var umsagnarfrestur framlengdur til og með 20. febrúar vegna fjölda áskorana þar um.

Í stefnunni er tekið á flestum þeim þáttum er lúta að íslenskum orkumálum og er leiðarljós stefnunnar „Að orkubúskap Íslands verði hagað með sjálfbærum hætti, samfélaginu og almenningi til hagsbóta.“

Í stefnunni er m.a. að finna tillögur um hvernig skuli háttað afgjaldi af auðlindum í almannaeign, hvernig megi hámarka þjóðhagslega hagkvæmni í sambandi við orkuvinnslu og nýtingu og uppbyggingu fjölbreytts atvinnulífs. Orkuöryggi og orkusparnaður er einnig til umfjöllunar og tengsl þessara þátta við sjálfbæra þróun.

Umsagnarferlinu lýkur um helgina og þá tekur við vinna hjá stýrihópnum að fara yfir athugasemdirnar og vonast ég til að endanlega orkustefna verði lögð fram á vormánuðum.

Undanfarin misseri hefur farið fram mikil umræða um fyrirkomulag leigutíma orkufyrirtækja á orkuauðlinum – og sýnist sitt hverjum.

Nú er unnið að frumvarpi til laga um styttingu leigutíma og hefur iðnaðarráðuneytið fengið til verksins sérfróða aðila á þessu sviði og sem munu vinna það í samráði við helstu hagsmunaaðila. Samhliða styttingunni verða endurskoðuð ákvæði gildandi laga um möguleika til framlengingar eða endurnýjunar slíkra samninga tengt frammistöðu leigutaka og umgengni hans um auðlindina. Við endurskoðunina verður m.a. höfð hliðsjón af eðli auðlindanna og afskriftatíma fjárfestinga. Þannig er t.d. ekki ólíklegt að hámarksleigutími verði ólíkur fyrir vatnsafl annars vegar og jarðvarma hins vegar.

Samhliða þessari vinnu tel ég æskilegt að unnið verði að heildstæðri auðlindastefnu þar sem svarað verði lykilspurningum um atriði á borð við þjóðareign náttúruauðlinda, afmörkun eignarréttar auðlinda, rétt til arðs af nýtingu náttúruauðlinda, ráðstöfun nýtingarréttar, eigendastefnu ríkisins gagnvart orkufyrirtækjum sínum, og samhengi orkunýtingar og atvinnustefnu og þýðingu hennar fyrir verðmætasköpun í samfélaginu í heild.

Nú þegar ný rammaáætlun er í sjónmáli eru miklar vonir bundnar við að hún geti orðið grundvöllur að sátt um nýtingu orkuauðlinda landsins. Ég reikna með að verkefnisstjórn skili tillögum til ráðuneytisins um flokkun þeirra virkjanahugmynda sem til umfjöllunar eru í þrjá flokka, þ.e. flokk virkjanahugmynda sem verði verndaðar fyrir orkuvinnslu, flokk sem heimilar að farið verið í eðlilegt leyfisveitingaferli vegna virkjanarannsókna og nýtingar og í þriðja flokknum verði virkjanakostir þar sem vitneskja er ónóg og bíður frekari rannsókna til að taka ákvörðun um í hvorn hinna flokkanna kosturinn lendir.

Einnig ber þess að geta að nú er til umfjöllunar í umhverfis- og iðnaðarnefndum Alþingis, frumvarp til laga um verndar- og nýtingaráætlun vegna virkjunar fallvatna og háhitasvæða.

Á grundvelli flokkunar verkefnisstjórnar mun ég leggja fram tillögu til þingsályktunar þar sem Alþingi getur tekið ákvörðun um niðurstöður þessa máls. Því eins og ég hef margsagt á undanförnum mánuðum þá tel ég það afskaplega mikilvægt að þessari vinnu fari að ljúka, því aðeins þannig má búast við að sátt náist um nýtingu náttúruauðlindanna.

Það er mér mikið ánægjuefni að nú í morgun var afgreitt frá ríkisstjórninni frumvarp um breytingu á Vatnalögunum sem eru frá 1923. Grundvallarreglur þeirra laga, varðandi inntak vatnsréttinda einstaklinga, munu haldast óbreyttar samkvæmt frumvarpinu – en um þær hefur ríkt sátt í 90 ár og hefur megin skipan vatnalaganna reynst afar vel. Að mínu mati er því skynsamlegt að byggja á þeirri samfélagslegu sátt sem ríkt hefur um skipan vatnsréttinda samkvæmt lögunum, þ.e. að réttur landeiganda verði áfram skilgreindur með jákvæðum hætti eins og verið hefur þannig að landareign fylgir réttur til umráða og hagnýtingar á því vatni, straumvatni og stöðuvatni, sem á henni er, á þann hátt sem lögin heimila.

Auk uppfærslu laganna til nútímahorfs er helsta breytingin með frumvarpinu sú að lagt er til að nýr stjórnsýslukafli komi við lögin frá 1923 og að yfirstjórn vatnamála skiptist með tilteknum hætti milli annars vegar iðnaðarráðherra og hins vegar umhverfisráðherra. Gert er ráð fyrir að umhverfisráðherra fari með yfirstjórn umhverfis- og vatnsverndar og annist framkvæmd tiltekinna greina frumvarpsins en að öðru leyti lúti lögin yfirstjórn iðnaðarráðherra. Samkvæmt frumvarpinu fer Orkustofnun með stjórnsýslu og eftirlit samkvæmt lögunum að svo miklu leyti sem þau mæla ekki fyrir um annað.

Þó við getum státað okkur af því að nánast öll raforkuframleiðsla sem og upphitun húsa komi frá hreinum og grænum orkugjöfum þá kemur aðeins rétt innan við 1% af orku til samgangna hér á landi frá vistvænum orkugjöfum. Þar þarf að gera bragarbót því aukin krafa er nú lögð á að kannaðir verði allir möguleikar varðandi innleiðingu vistvænnar orku í samgöngum.

Því settum við af stað verkefnið Græna orkan og nú í janúar síðastliðnum mælti ég fyrir tillögu til þingsályktunar um orkuskiptaáætlun í samgöngum.

Að lokum vil ég nefna frumvarp til laga um breytingu á raforkulögum nr. 65/2003 sem nú er til lokameðferðar í iðnaðarnefnd.

Með frumvarpinu eru lagðar til nokkrar breytingar á raforkulögum sem byggja á tillögum nefndar sem skipuð var í júní 2008 til endurskoðunar á raforkulögum og í sátu 16 fulltrúar. Nefndin hefur ekki lokið störfum og því er hér um áfangatillögur að ræða.

Í frumvarpinu eru nýjungar sem byggja á nýrri tegund nýtingar orkunnar og uppbyggingu nýrra atvinnuvega. Lögð til ný skilgreining á hugtakinu stórnotandi, þess efnis að það sé notandi sem notar innan þriggja ára á einum stað a.m.k. 80 gígavattsstundir á ári (GWh), sem samsvarar 10 Megawöttum (MW). Er það nokkur lækkun frá þeim 14 Megawöttum sem verið hefur viðmiðið fram til þessa, auk þess nýmælis að kveðið er á um þriggja ára aðlögun til að ná þessu viðmiði, en slíkt aðlögunartímabil nýtist sérstaklega minni stórnotendum, t.d. netþjónabúum.

 Í frumvarpinu eru lagðar til rýmri heimildir til beinna tenginga milli virkjunar og notenda. Er þannig komið til móts við þann möguleika að byggður sé upp orkufrekur iðnaður í næsta nágrenni virkjunarinnar og að skapa kjörskilyrði fyrir framleiðslufyrirtæki sem nýta fleiri afurðir fra virkjuninni en einungis raforku, t.d. koltvísýring eða gufu.

Að framansögðu má ljóst vera að það er margt spennandi að gerast á vettvangi orkumála. Við stöndum frammi fyrir nýjum verkefnum og stefnumörkun – og um þá vegferð er mikilvægt að það myndist breið sátt í þjóðfélaginu.

Að endingu vil ég fyrir hönd ráðuneytisins, þakka Samorku fyrir gott samstarf á liðnum árum - og spennandi samstarf á komandi árum!