Ársfundur Orkustofnunar.

Fundarstjóri, orkumálastjóri, ágætu ársfundargestir.

Orkustofnun er og hefur lengi verið lykilstofnun þegar kemur að stjórnsýslu orkumála og öflun upplýsinga um hvaðeina er lýtur að orkumálum. Undanfarin ár hefur stofnunin tekist á við aukin stjórnsýsluhlutverk á sama tíma og beinar rannsóknir hafa verið færðar undan ábyrgðarsvið hennar.

Sú ráðstöfun að fela stofnunin leyfisveitingavald er hluti af því að gera stjórnsýsluna skilvirkari og þannig skapast einnig svigrúm fyrir þá sem sækja um leyfi til stofnunarinnar að áfrýja úrskurðum til ráðuneytis.

Það er mikilvægt að stjórnvöld njóti trausts í samfélaginu og að ákvarðanir og gjörðir stjórnsýslunnar séu byggðar á traustum lagagrundvelli.

Á síðustu misserum hefur gætt gagnrýni á vinnubrögð Orkustofnunar. Stöðu minnar vegna get ég ekki tjáð mig um einstök afgreiðslumál Orkustofnunar – en vil benda á það sem fram kemur í rannsóknarskýrslu Alþingis um stjórnsýsluna en þar segir m.a.:

„Skilvirkni, hagkvæmni og heiðarleiki í stjórnsýslunni varða hagsmuni almennings og í lýðræðisríki er það meginatriði að opinber stjórnsýsla er almannaþjónusta.“

Í iðnaðarráðuneytinu höfum við engar vísbendingar um annað en að starfsmenn Orkustofnunar sinni  starfi sínu af alúð og samviskusemi og fari eftir þeim lögum og reglum sem þeim ber að fara eftir við ákvarðanir sínar. Það er mikilvægt!

Vatnalagafrumvarp

Deilur hér á landi um vatn, vatnsnot og vatnsréttindi eru ekki nýjar af nálinni. Það urðu talsverð átök í aðdraganda að setningu vatnalaga árið 1923 og að nokkru leyti aftur á Alþingi í aðdraganda að setningu nýrra vatnalaga árið 2006.

Áratugurinn 2005–2015 er alþjóðlegur áratugur aðgerða í vatnsmálum á vegum Sameinuðu þjóðanna undir yfirskriftinni „Vatn fyrir lífið“. Á alheimsvísu fer þörfin fyrir vatn vaxandi og víða er skorts farið að gæta enda er vatn ekki ótakmörkuð auðlind. Ísland er auðugt að vatni, bæði að magni og gæðum. Ábyrgð þeirra sem landið byggja er mikil að fara vel með auðlindina og umgangast hana af virðingu þannig að svo verði áfram. Sjálfbær nýting vatns með almannahagsmuni að leiðarljósi er markmið allrar lagasetningar sem tengist vatni.

Fyrr í þessum mánuði lagði ég fram á Alþingi frumvarp til laga um breytingu á vatnalögum. Eru með því frumvarpi lagðar til nauðsynlegar breytingar á núgildandi vatnalögum frá 1923 en þó með þeim hætti að grundvallarreglur þeirra laga, varðandi inntak vatnsréttinda einstaklinga, haldast óbreyttar. Um þær grundvallarreglur hefur ríkt sátt í um 90 ár og hefur megin skipan vatnalaganna reynst afar vel. Að mínu mati er því skynsamlegt að byggja á þeirri samfélagslegu sátt sem ríkt hefur um skipan vatnsréttinda samkvæmt lögunum, þ.e. að réttur landeiganda til yfirborðsvatns verði áfram skilgreindur með jákvæðum hætti eins og verið hefur þannig að landareign fylgir réttur til umráða og hagnýtingar á því vatni, straumvatni og stöðuvatni, sem á henni er, á þann hátt sem lögin heimila.

Auk uppfærslu laganna til nútímahorfs er helsta breytingin með frumvarpinu sú að lagt er til nýtt fyrirkomulag stjórnsýslu vatnamála sem kemur að öllu leyti í stað núgildandi fyrirkomulags. Lagt er til að yfirstjórn mála skiptist með tilteknum hætti á milli tveggja ráðherra, iðnaðar- og umhverfisráðherra. Gert er ráð fyrir að umhverfisráðherra fari með yfirstjórn umhverfis- og vatnsverndar og annist framkvæmd tiltekinna greina frumvarpsins en að öðru leyti lúti lögin yfirstjórn iðnaðarráðherra..

Samkvæmt frumvarpinu fer Orkustofnun með stjórnsýslu og eftirlit að svo miklu leyti sem lögin mæla ekki fyrir um annað og skal stofnunin vera iðnaðarráðherra og umhverfisráðherra til ráðgjafar um vatnsnýtingu og vatnamál. Lagt er til að skylt verði að að tilkynna Orkustofnun um allar framkvæmdir sem fyrirhugað er að ráðast í og tengjast vatni og vatnafari, þar á meðal framkvæmdir sem ekki eru sérstaklega leyfisskyldar samkvæmt vatnalögum eða öðrum. Orkustofnun er heimilt að setja skilyrði fyrir framkvæmdum og starfsemi sem talin eru nauðsynleg af tæknilegum ástæðum eða ef ætla má að framkvæmdir eða starfsemi geti spillt þeirri nýtingu sem fram fer í eða við vatn eða möguleikum á að nýta vatn síðar. Skulu þau skilyrði vera í samræmi við vatnastjórnunaráætlun samkvæmt lögum um stjórn vatnamála. Í frumvarpinu er jafnframt kveðið á um eftirlit Orkustofnunar með því að farið sé að lögunum og úrræði stofnunarinnar ef brotið er gegn þeim.  

Rammaáætlun

Vinna við rammaáætlun um nýtingu vatnsafls og jarðvarma hefur nú staðið yfir í mörg ár, annar áfangi síðan haustið 2007, en nú er farið að hylla undir lok þeirrar vinnu. Verkefnisstjórn hefur lokið mati á þeim virkjunarhugmyndum sem komu til mats og raðað þeim.

Eftir að niðurstöður fyrsta áfanga rammaáætlunar lágu fyrir var það nokkuð gagnrýnt að þær niðurstöður fengju enga formlega stöðu. Ákveðið var að bregðast við því og fyrir þinginu liggur nú frumvarp til laga ,,um verndar og nýtingaráætlun vegna virkjunar fallvatna og háhitasvæða” sem ég vænti að verði að lögum innan skamms, var afgreitt út úr nefnd nú í hádeginu.

Á grundvelli niðurstaðna verkefnisstjórnar rammaáætlunar verður síðan lögð fyrir þingið tillaga til þingsályktunar með vísan í fyrrgreind lög, um flokkun virkjunarhugmynda í verndarflokk, nýtingarflokk og biðflokk. Ég ætla ekki að fjalla frekar um rammaáætlun að þessu sinni þar sem Svanfríður, formaður verkefnisstjórnar mun fara yfir þessi mál hér á eftir. Ég vil þó leggja áherslu á að ég bind miklar vonir við að þessari vinnu fari að ljúka og að þingsályktun um mögulega nýtingu eða vernd náttúrusvæða komist til umfjöllunar á Alþingi sem fyrst.   

Heildstæð orkustefna

Þá að öðru máli en nátengdu. Eins og sjálfsagt flestum sem hér eru er kunnugt, þá hefur um nokkurt skeið verið unnið að því að móta heildstæða orkustefnu fyrir Ísland.

Drög að stefnunni voru send í umsögn í síðasta mánuði og bárust 52 umsagnir frá einstaklingum, fyrirtækjum og félagasamtökum. Stýrihópurinn vinnur nú að því að fara yfir þessar umsagnir og breyta og bæta í samræmi við margar góðar ábendingar.

Margar athugasemdir lúta að umfjöllun stýrihópsins um lagningu sæstrengs frá Íslandi til meginlands Evrópu. Eru ýmsar þeirra byggðar á nokkrum misskilningi og má í því sambandi benda á umfjöllun eins fjölmiðils þar sem lagt var út af þessari umfjöllun um sæstreng sem þungamiðjuna í orkustefnunni – en svo er alls ekki.  Einungis segir að rjúfa skuli einangrun íslenska raforkukerfisins með lagningu sæstrengs „... ef og þegar það reynist þjóðhagslega hagkvæmt...“ Mér finnst rétt að halda þessum möguleika opnum og að kanna hvaða tækifæri felast í slíku verkefni, en það er ekki á döfinni á allra næstu árum og út í slíkt verkefni verður varla farið nema að mjög vel ígrunduðu máli.

Einnig eru margar athugsemdirnar sem lúta að umfjöllun um lengd hámarksleigutíma á nýtingarrétti auðlinda og sýnist þar sitt hverjum.

Stytting hámarksleigutíma á nýtingarrétti auðlinda

Í kjölfar yfirlýsingar ríkisstjórnarinnar frá 27. júlí 2010 hefur starfshópur unnið að skýrslu um lagaramma orkuvinnslu. Eitt af þeim atriðum sem þar hafa komið til umræðu eru einmitt breytingar á hámarkslengd leyfilegs leigutíma.

Í ljósi þess að engin sátt virðist vera í samfélaginu um að hámarkslengd leyfilegs leigutíma á nýtingarrétti auðlinda í opinberri eigu sé 65 ár - eins og hann er samkvæmt núgildandi lögum - lagði ég í síðustu viku fram í ríkisstjórn frumvarp til laga sem gerir ráð fyrir að hámarks nýtingaréttur að vatnsréttindum verði allt að 40 ár og að jarðhitaréttindum allt að 30 ár.

 Í frumvarpinu er jafnframt lagt til að afnotahafi auðlindar hafi, að ákveðnum skilyrðum uppfylltum, forgangsrétt til að endursemja einu sinni um áframhaldandi afnot auðlindarinnar til allt að 20 ára frá því hinn upphaflegi samningur rennur út, enda standi ekki til að gera breytingar á nýtingu auðlindarinnar. Hafa ber í huga að með þessu ákvæði er ekki átt við óbreytta framlengingu á hinum upphaflega samning heldur er gert ráð fyrir því að eiganda auðlindarinnar sé heimilt að semja að nýju um nýtingu hennar og endurgjald fyrir þá nýtingu.

Undirbúningur næsta útboðs á sérleyfum til rannsókna og vinnslu kolvetnis

Á fundi ríkisstjórnarinnar þann 15. febrúar 2010 var samþykkt að stefnt skuli að því að annað útboð á sérleyfum til rannsókna og vinnslu kolvetnis fari fram á Drekasvæðinu á tímabilinu frá 1. ágúst 2011 til 1. desember 2011.

Markvisst hefur verið unnið að undirbúningi þessa annars útboðs undanfarna mánuði og fyrr í þessum mánuði lagði ég fram á Alþingi frumvarp til laga sem kveður á um nauðsynlegar breytingar á kolvetnislögunum frá 2001. Ekki er um að ræða grundvallarbreytingar heldur er fyrst og fremst verið að sníða af þeim helstu vankanta sem í ljós hafa komið í kjölfar síðasta útboðs.

Fjármálaráðherra hefur jafnframt kynnt fyrir ríkisstjórn breytingar á lögum um skattaumhverfi kolvetnisvinnslu.

Allt miðar þetta að því að regluverkið taki mið af og sé samkeppnishæft við það regluverk sem þekkist í nágrannalöndum okkar á þessu sviði.

Vestfirðir

Nýverið gaf ráðuneytið út skýrslu um orkuöryggi á Vestfjörðum og þar kemur skýrt fram að orkuöryggið þar er óviðunandi. Ég og orkumálastjóri fórum vestur og kynntum við efni skýrslunnar á opnum fundum og ræddum leiðir til úrbóta – en það er mjög brýnt að Vestfirðingum verði tryggt sambærilegt öryggi í orkumálum og öðrum Íslendingum.

Úrbætur sem nýlega hefur verið unnið að hafa vissulega skilað sínu og má í því sambandi nefna sjálfvirkan varnarbúnað sem lágmarkar áhrif bilana á Vesturlínu, styrkingu Vesturlínu sem og lagningu strengs um Bolungarvíkurgöng. 

Til skamms tíma geta lausnir á borð við uppsetningu varaafls með  sjálfvirkum ræsibúnaði og áframhaldandi styrkingu á línum og tengivirkjum á svæðinu leyst vandann. Það er hinsvegar mikilvægt að við finnum lausnir sem duga til frambúðar og þá hljótum við að skoða möguleika á aukinni raforkuframleiðslu á svæðinu og tvöföldun eða hringtengingu Vesturlínu.  Það er nauðsynlegt að marka stefnu og skapa viðbúnað til þess að hægt sé að mæta framtíðarþörfum í atvinnuuppbyggingu á svæðinu.

Orkuöryggi almennt

Liður í þeirri vinnu sem nú er í gangi vegna undirbúnings aðildarviðræðna við Evrópusambandið er að rýna í alla löggjöf. Orkumálin liggja að miklu leyti ljós fyrir þar sem að orka er einn þeirra þátta sem falla undir samninginn um hið evrópska efnahagssvæði. Við höfum því nú þegar innleitt stóran hluta þeirrar löggjafar sem lýtur að orkumálum. Þó eru nokkrar veigamiklar undantekningar þar á og má sérstaklega nefna tilskipun um birgðahald á eldsneyti, en skv. reglum Evrópusambandsins er aðildarlöndunum skylt að halda 90 daga birgðir af eldsneyti.

Birgðahald eldsneytis er mikilvægur liður í að tryggja orkuöryggi landsins. Hér á landi gilda engar reglur um birgðahald eldsneytis og hefur ráðuneytið kallað eftir samstarfi við olíufélögin til að fara yfir þessi mál og leggja mat á það hvernig við stöndum gangvart tilskipun ESB og til að fá yfirsýn yfir birgðahald eldsneytis almennt hér á landi, alveg óháð því hvað verður um aðildarviðræður okkar að Evrópusambandinu.

Góðir ársfundargestir.  Í orkumálum - rétt eins og í öllum geirum íslensks samfélags – blasa við okkur bæði tækifæri og ógnanir. Á sama tíma og Orkuveita Reykjavíkur boðar harðan niðurskurð kynnir Landsvirkjun umfangsmiklar rannsóknir á Þeistareykjum í sumar sem leggja sig á annan milljarð - Búðarháls,  svo dæmi sé tekið. Þrátt fyrir tímabundna erfiðleika þá er staða Íslands í orkumálum öfundsverð. En umfram allt þurfum við að ná sátt meðal þjóðarinnar um það hvernig við nýtum þær miklu auðlindir sem forsjónin gaf okkur. Þar spilar Orkustofnun stórt hlutverk.  

Ég vil að lokum þakka orkumálastjóra og öllu starfsfólki Orkustofnunar fyrir gott samstarf og hlakka mikið til að takast á við framtíðina með ykkur.