Vorfundur Jarðhitafélags Íslands 2011

Fundarstjóri, ágæta áhugafólk um jarðhita

Í yfirskrift þessa fundar er spurt um það hvort jarðhitinn standi í stjórnkerfinu – og svarið er einfalt.
Svarið við spurningunni er NEI! enda átti það að vera hverjum manni ljóst m.v. áform um nýtingu hans.

En jarðhitinn er hins vegar þeirrar gerðar að við verðum að umgangast hann af vísindalegri virðingu og samfélagslegri ábyrgð. Og umfram allt verður okkur Íslendingum að auðnast að ná almennri sátt um nýtingu orkuauðlinda okkar þannig að komist verði hjá átökum um hverja einustu framkvæmd sem ráðist er í – eða ekki ráðist í!

Það að spurt er – hvort jarðhitinn standi í stjórnkerfinu – helgast kannski af óþolinmæði einhverra sem vilja fara strax af stað við að stækka Reykjanesvirkjun. Stöðu minnar vegna á ég óhægt um vik að svara fyrir einstök mál. Það sem ég get hins vegar sagt er að öll tilskilin leyfi liggja fyrir – nema virkjanaleyfið – en það er vísindalegt úrlausnarefni. Spurninguna mætti því ef til vill umorða og spyrja hvort að jarðhitinn standi í vísindamönnum?

Við Íslendingar getum verið stoltir af nýtingu okkar á jarðhitaauðlindinni hvort sem um ræðir notkun til húshitunar eða raforkuframleiðslu. Lögin og regluverkið sem mynda rammann um nýtingu jarðhita eru skýr og klár. Rétt eins og önnur mannanna verk eru þau þó vitanlega til skoðunar á hverjum tíma. Eins og þið öll vitið hefur á síðustu misserum verið mikil umræða í samfélaginu um nýtingartíma orkuauðlinda. Í ljósi þess að engin sátt virðist vera í samfélaginu um að hámarkslengd leyfilegs leigutíma á nýtingarrétti auðlinda sé 65 ár, eins og hann er samkvæmt núgildandi lögum, hef ég lagt fram á alþingi frumvarp til laga þar sem lögð er til stytting á þessum leigutíma þ.a. afnotaréttur að vatnsréttindum sé til allt að 40 ára og jarðhitaréttindum til allt að 30 ára, með ákveðnum skilyrðum og möguleika á framlengingu háðum þeim skilyrðum.

Það hefur verið gagnrýnt að ákveðnir þættir regluverksins séu óþarflega flóknir og tímafrekir. Ef það er sannarlega svo þá er auðvitað verkefnið að slétta út „óþarfa“ fyrirstöður. En það á hins vegar ekki að gefa afslátt af eðlilegum kröfum sem lúta að náttúrunni og varanleika auðlindarinnar. Þar skal byggt á vísindalegum forsendum en ekki pólitískum dutlungum.

Bankahrunið og eftirskjálftar þess hafa vitanlega haft margvísleg áhrif á íslenskt samfélag – og þar með talinn jarðhitageirann. Nú – tveimur og hálfu ári eftir að ósköpin dundu yfir finnst mér nóg komið af niðurrifstali og volæði. Það er vissulega rétt að Orkuveita Reykjavíkur hefur rifað seglin - og það hratt. En á sama tíma er Landsvirkjun að ráðast í umfangsmiklar rannsóknir á jarðhitasvæðum við Þeistareyki. Fyrirtækið á nú í viðræðum við 6-8 hugsanlega orkukaupendur vegna uppbyggingarinnar á Norð-Austurlandi og bind ég vonir og væntingar við að niðurstaða liggi fyrir innan árs.

Landsvirkjun blæs til sóknar í jarðhitanum.  Hverahlíðarvirkjun bíður fjármögnunar.  Rammaáætlun frumniðurstöður.

Saga jarðhitavinnslu á Íslandi

Það er reginmunur á virkjun fallvatna og virkjun háhitasvæða. Þó að virkjun fallvatna sé á engan hátt einfalt verk – þá er sú framkvæmd að öllu jöfnu töluvert einfaldari en virkjun jarðhita. Og við búum líka að mun meiri reynslu í fallvatnsvirkjunum.

Það er ekki rétt að segja að saga jarðhitavinnslu á Íslandi sé þyrnum stráð, en þó hefur á tíðum gengið á ýmsu. Í því sambandi er nærtækast að horfa til uppbyggingar við Kröflu sem var að mörgu leyti söguleg - og sjálfsagt margir hér í salnum sem kunna þá sögu miklu betur en ég. Það er óhætt að segja að Kröfluvirkjun hafi verið mikil áskorun og gekk á ýmsu. Má í því sambandi nefna eldgos á virkjunarsvæðinu og dutlungarfull og á stundum dularfullt jarðhitakerfi. Eftir á að hyggja má jafnvel draga þá ályktun að of hratt hafi verið farið af stað við Kröflu og rannsóknir ekki verið nægjanlegar áður en ákveðið var að virkja. 

Það er umhugsunarvert að velta því fyrir sér hver væri staða jarðhitavinnslu til raforkuframleiðslu hér á landi í dag ef menn hefðu gefist upp við Kröflu í kjölfar gossins 1976. Það er athyglisvert að glugga í samantekt Valgarðs Stefánssonar um virkjunarsögu Kröflu en hann segir; „Hvort sem það var meðvituð ákvörðun eða almenn þrjóska, varð niðurstaðan sú halda áfram við Kröflu og reyna að finna leiðir til að lifa við þá erfiðleika sem eldvirknin hafði á allar framkvæmdir á svæðinu.“

Við Kröflu kom glögglega í ljós að ekki er sjálfgefið að hægt sé að yfirfæra rannsóknarniðurstöður eins jarðhitasvæðis yfir á annað. Það hafa íslenskir jarðvísindamenn glögglega séð við rannsóknir á íslenskum jarðhitasvæðum, ekki hvað síst þessum þremur sem nýtt hafa verið til raforkuframleiðslu - Kröflu, Hengilssvæðisins og Reykjaness. Allt gjörólík svæði jarðfræðilega séð og því hafa jarðvísindamenn sífellt staðið frammi fyrir nýjum áskorunum í nýtingu hinnar flóknu jarðhitaauðlindar.

Nákvæmar rannsóknir eru því mikilvægar og góður undirbúningur nauðsynlegur áður en kemur til virkjanaframkvæmda.

Djúpborun

Eins og glöggt kom fram við Kröflu á sínum tíma þá bjóða rannsóknir og vísindi upp á ýmis konar óvæntar uppákomur og niðurstöður sem ekki eru alltaf í takt við það sem væntingar stóðu til. Íslenska djúpborunarverkefnið er þar gott dæmi. Holan sem boruð var á Kröflu-svæðinu árið 2009, sem átti að verða um 4500 metra djúp, varð ekki nema um 2100 m því þegar þar var komið varð fyrir hraunkvika. Það var nokkuð sem kom flestum verulega á óvart. Það þýðir þó ekki endilega að verkefnið hafi misheppnast algjörlega  þó þetta atvik hafi vissulega sett stórt strik í reikninginn.  Hins vegar gefa þessar niðurstöður ákveðnar væntingar til þess að hægt verði að virkja nær kvikunni með meiri hita en fram til þessa hefur verið gert, en með einfaldari efnainnihaldi gufu og vatns en ef borað hefði  verið dýpra eins og fyrirhugað var. Hver veit nema út frá þessum niðurstöðum verði þróuð ný vinnsluaðferð við nýtingu jarðhita til raforkuframleiðslu.

Það verður spennandi að fylgjast með næstu skrefum djúpborunarverkefnisins og sjá hvað niðurstöðurnar bera í skauti sér.

Samningurinn IPGT

Alþjóðleg samvinna á sviði jarðhitafræða er mikilvægur vettvangur fyrir íslenska jarðvísindamenn. Í því sambandi er vert að nefna IPGT (Internationa Partnership for Geothermal Technology) sem er samstarf milli Íslands, Bandaríkjanna, Ástralíu og Sviss. Í þessu samstarfi hafa íslenskir vísindamenn margt til málanna að leggja og skipa veigamikinn sess í kortlagningu jarðhitaverkefna sem ráðist verður í á næstunni en á vettvangi IPGT er unnið að svokölluðum hvítbókum þar sem birtar verða úttektir á þeim verkefnum sem talin eru mikilvægust.

Einnig var ánægjulegt að heyra af samningi sem Ísor hefur gert um jarðhitarannsóknir á eynni Dominica. Í frétt frá þarlendum stjórnvöldum er gert mikið úr þessum samningi og sagt að þar sé um  um „multi-million“ dollara samning að ræða. Ekki amalegt það.

Ég vil hér líka minnast á GEORG, klasasamstarf um jarðhitafræði. Að því verkefni koma allar helstu rannsóknastofnanir, verkfræðistofur og háskólar hér á landi auk margra erlendra aðila.

Í alþjóðlegu samhengi verður einnig fróðlegt að fylgjast með því hvernig svokallaðri ERA-NET umsókn í rannsóknarsóði Evrópusambandsins reiðir af, en Orkustofnun vinnur nú að framgangi hennar, ásamt stjórnsýslustofnunum í 8 öðrum Evrópulöndum. Umsóknin lýtur að því að samræma skipulag jarðhitarannsókna í Evrópu. Verði umsóknin samþykkt mun það þýða mikla aukningu fjármuna til jarðhitarannsókna í Evrópu sem gæti þýtt ný verkefni fyrir íslenska aðila á sviði jarðhitarannsókna.

Ég tel alþjóðlega rannsóknarsamvinnu mjög mikilvæga þar sem hún skilar miklu bæði í rannsóknunum sjálfum, en slík samvinna stuðlar einnig að mikilsverðum tengslum milli þeirra einstaklinga og rannsóknarstofnana sem að verkefninu standa.

Þau tengsl sem myndast milli einstaklinga og fyrirtækja í slíkri vinnu geta einnig orðið til að auðvelda íslenskum fyrirtækjum að hasla sér völl í jarðhitaverkefnum erlendis.

Útrásin

Á ferðum mínum erlendis hef ég tekið eftir því hve íslenskur jarðhitaiðnaður er hátt skrifaður og ljóst að þrátt fyrir allt sem hér hefur gengið á og þann álitshnekk sem við urðum fyrir í efnahagshruninu þá hefur það ekki haft áhrif á það góða orðspor sem jarðhitageirinn hér á landi hefur áunnið sér. Það finnst mér afskaplega mikilvægt.

Við heyrum stöðugt af nýjum verkefnum íslenskra jarðhitafyrirtækja erlendis, Ísor er að hasla sér völl í Chile, ásamt verkfræðistofunni Verkís - og Reykjavík Geothermal kemur að verkefnum víða um heimi, Mannvit haslar sér völl í Ungverjalandi og svona mætti lengi telja.

Þessi verkefni eru mikilvæg og halda á lofti þekkingu og færni íslenskra jarðhitafræða.

Orkuframleiðsla hefur verið og verður sveiflukennd.  Mikilvægt er að íslenskir sérfræðingar hafi verkefni erlendis á milli toppa hér innanlands. Það gefur mikilvæga reynslu og gerir aðlaðandi fyrir ungt fólk. 

Jarðhitaklasinn

Á fundi sem haldinn var um miðjan síðasta mánuð þar sem rætt var um stofnun svokallaðs jarðhitaklasa hér á landi, benti forstjóri Landsvirkjunar á að Íslendingar þyrftu að gera sér grein fyrir því að þegar kæmi að nýtingu jarðhita væru margir til kallaðir og þrátt fyrir að Íslendingar væru vissulega framarlega í þeim efnum þá væru margir um hituna. Við ættum hins vegar mikla möguleika.

Möguleikarnir eins og ég sé þá liggja ekki hvað síst í rannsóknum á nýtingu jarðhitaauðlindarinnar og þar eigum við fulla möguleika á að leika stórt hlutverk.

Hvaða hlutverk við fáum á hinu alþjóðlega jarðhitaleiksviði er undir okkur komið.  Við þurfum sjálf að gera okkur grein fyrir því hvort við viljum og hvort við getum tekið þátt í stórum alþjóðlegum verkefnum og á hvaða forsendum viljum við vera þátttakendur.

Í lok fundar um jarðvarmaklasann var skipað fagráð, sem verða mun ráðgefandi varðandi frekari undirbúning að slíku samstarfi og meta þau sóknarfæri sem felast í klasasamstarfi á sviði jarðhitamála. Í lok þessa mánaðar er reiknað með að fagráðið greini frá niðurstöðum sínum um það hvert framhaldið verði.

Fullnýting jarðvarmans er mikilvægt verkefni. Jafnframt er gaman að geta þess hér að með nýgerðum breytingum á raforkulögum er leitast við að skapa kjöraðstæður í næsta nágrenni við jarðvarmavirkjanir fyrir uppbyggingu nýrrar atvinnustarfsemi. Heimildir til beinna tenginga milli virkjunar og notenda hafa verið rýmkaðar og er þannig komið til móts við þann möguleika að byggður sé upp orkufrekur iðnaður í næsta nágrenni jarðvarmavirkjana og jafnframt sköpuð skilyrði fyrir framleiðslufyrirtæki sem nýta fleiri afurðir frá virkjuninni en einungis raforku, t.d. koltvísýring eða gufu. Góð nærtæk dæmi um slíka starfsemi eru eldsneytisframleiðsla og gróðurhús sem þegar eru farin af stað.

Aukin áhersla á hreina orkugjafa í heiminum

Þið sem hér eruð vitið það sjálfsagt manna best hversu mikilvæg auðlind jarðhiti er og víða um heim hefur hann ekki verið nýttur sem skyldi. Kemur þar margt til, m.a. skortur á rannsóknum og þekkingu heimamanna.

Í dag flytja Bandaríkjamenn inn 11 milljónir tunna af olíu á dag og nýlega gaf Obama Bandaríkjaforseti út þá yfirlýsingu að innan 10 ára ætti þessi innflutningur að hafa minnkað um þriðjung. Og sambærilega stefnumörkun eru lönd víða um heim að setja sér. Krafan um að auka framleiðslu orku frá hreinum og endurnýjanlegum orkulindum verður stöðugtháværari.

Miklar væntingar eru bundnar við nýtingu jarðhita en ljóster að víða á eftir að fara fram mikið rannsóknar- og vísindastarf áður en jarðhitinn verður nýttur þar sem hann er að finna, svo sem víða í Afríku og SA Asíu.

Mörg sóknarfæri eru á sviði jarðhitarannsókna þrátt fyrir að jarðhitinn hafi af ýmsum ástæðum farið halloka þegar kemur að fjárveitingum til orkurannsókna - þar hefur kjarnorkan verið fyrirferðarmikil. Það má hins vegar búast við því að vegur jarðhitans fari vaxandi í kjölfar jarðskjálftans í Japan og hremminga í kjarnorkuverinu í Fukushima sem ekki sér fyrir endan á.

Hjá Evrópusambandinu er nú lögð mikil áhersla á endurnýjanlega orku og markið sett á að ná hlut endurnýjanlegrar orku í 20% árið 2020. Þar er jarðhiti flokkaður með endurnýjanlegum orkugjöfum.

Indversk stjórnvöld hafa nýlegið gefið út áætlun um að virkja 10.000 MW af raforku fyrir árið 2025. Mun Indverjar m.a. fá 500 milljaða USD lán frá Þróunarbanka Asíu til að byggja þrjár gufuaflsvirkjanir með 165 MW afli.

Rammaáætlun

Við Íslendingar stöndum að vissu leyti á tímamótum hvað varðarnýtingu á orkuauðlindum okkar. Fyrirliggja drög að heildstæðri orkustefnu fyrir landið og er haft að leiðarljósi „að orkubúskap íslands verði hagað með sjálfbærum hætti, samfélaginu og almenningi til hagsbóta.“ Þá hefur verið lögð fram orkuskiptaáætlun í samgöngum – og fyrir skemstu voru kynntar frumniðurstöður rammaáætlunar varðandi röðun á þeim virkjunarhugmyndum sem til greina koma. Ég vænti þess að fyrir sumarbyrjun muni lokaniðurstöður liggja fyrir. Þó að það sé varlegt að lesa of mikið í þessar frumniðurstöður þá er það áberandi ve margir jarðhitakostir eru þar ofarlega á blaði þegar horft er til nýtingar.

Í tengslum við gerð rammaáætlunar skilaði faghópur um sjálfbæra nýtingu jarðhita álitsgerð til verkefnisstjórnar rammaáætlunar. Í samræmi við Brundtland-skilgreininguna og Ríó-yfirlýsinguna lagði faghópurinn fram tillögu að 10 markmiðum sjálfbærrar jarðhitanýtingar með sterka sjálfbærni að leiðarljósi, sem felur í sér að nýtingin hafi ekki neikvæð áhrif á neina af meginstoðum sjálfbærrar þróunar, þ.e. samfélags, efnahags eða umhverfis.

Samkvæmt fyrsta markmiði faghópsins ber að nýta jarðhitann þannig að með ákveðnu vinnslustigi sé hægt að viðhalda óbreyttri orkuvinnslu úr jarðhitakerfinu í að minnsta kosti 100 ár.

Með því að beita hugtökunum, veik sjálfbærni og sterk sjálfbærni má skerpa á umræðunni um það hvernig Íslendingar vilja nýta jarðhitaauðlind sína til lengri tíma litið og þannig fullnægt þörfum samtímans án þess að ganga á möguleika komandi kynslóða. Búa til tæki til að horfa með meiri vissu til framtíðar. 

Góðir gestir

Ég trúi því að jarðhitaiðnaðurinn á Íslandi eigi framtíðina fyrir sér og ég hef einnig þá trú að íslenskir jarðvísindamenn verði í fararbroddi við uppbyggingu jarðhita úti í hinum stóra heimi.

Takk fyrir.