Vorráðstefna Viðskiptafræðastofnunar Háskóla Íslands

Ágæta samkoma!

Ég vil byrja á að þakka fyrir það tækifæri sem hér gefst á því að halda fyrirlestur um  mikilvæg málefni og kafa dýpra en okkur gefst oft tækifæri til.  Fyrir iðnaðarráðhera á hverjum tíma og fyrir iðnaðarráðuneytið til lengri tíma er hér spurt lykilspurninga: Hvernig geta rannsóknir háskóla stutt við þróun atvinnulífsins? Hvernig getur þekking háskólasamfélagsins skilað sér á jákvæðan hátt inn í rekstur fyrirtækja? Hvernig getur háskólasamfélagið og atvinnulífið unnið saman að rannsóknum á íslensku atvinnulífi?

Svörin við þessum spurningum eru þó engan vegin einföld því hér erum við stödd á sprengjusvæði þar sem dýnamítið er fólgið í tengslum hugmynda, hagsmuna, fjármuna og áróðurs. Þær snerta líka hið nauðsynlega en afar vandfundna jafnvægi sem ríkja þarf milli ríkis, markaðar og samfélags, þar á meðal háskólasamfélagsins.

Í Bréfi til Maríu, sem út kom fyrir nokkrum árum, segir Einar Már Jónsson meðal annars frá Gullávöxtunum, skáldsögu eftir Nathalie Sarraute. Þar er skilgreindur ferill tískukenninga, sem grípa um sig í háskólasamfélögum og hafa oft á tíðum  áhrif langt út fyrir vísindaheiminn, m.a. á stjórnmálin. Í stuttu máli má segja að tískukenningar og hugmyndir eignast sína tískukónga, trúboða og áróðursmeistara.

Kenningarnar verða einráða á sínu sviði undir merkjum vígorða og frasa. Í því sem er í tísku í fræðaheiminum sést aldrei nein mótsögn meðan tískubylgjan rís, en síðan hnígur hún skyndilega með öllu og ekkert verður eins gamaldags og flatt og það sem var í tísku í gær. Menn ganga unnvörpum af trúnni og leitin að næsta tískukóngi og frelsara hefst. 

Auðvitað vill maður helst ekki kannast við sig í þessari lýsingu. Ég get hins vegar gengist við því að viðmið nýfrjálshyggjunnar, sem næsta einráð voru í viðskipta- og hagfræðum á síðari áratugum tuttugustu aldarinnar, höfðu veruleg áhrif á okkur sem þá vorum að komast til vits og ára í stjórnmálunum. Þó vitum við nú að þau voru ekki eingöngu byggð á traustum fræðilegum grunni heldur yfireinfölduð og straumlínulöguð af áróðursmeisturum og spekisetrum sem voru í vinnu við það að knýja fram lækkun skatta og minni umsvif ríkisvaldsins.

Í Rannsóknarskýrslu Alþingis fá margir á baukinn, m.a. stjórnmálin, viðskiptalífið og háskólarnir. Í kjölfarið heyrðist viða að ekki væri nóg að velta um borðum víxlaranna og kjósa aðra stjórnmálamenn heldur þyrfti einnig að skipta um fólk og bækur í viðskiptadeilum háskóla. Það blasir við að þörfin á endurmati er hvarvetna brýn og höfundar skýrslunnar leggja þunga áherslu á að háskólar haldi tryggð við þá hugsjón vísindastarfs að hafa það sem sannarra reynist og stenst röklega skoðun.  Sú hugsjón sé samofin hugmyndinni um háskóla sem griðland hugsunar sem sé frjálst undan afskiptum afla sem vilja ráðskast með rannsóknir og niðurstöður þeirra. Hvort sem það er nú ríki eða markaður!  “Í viðleytni sinni til þess að hafa þessa hugsjón í hávegum er mikilvægt að vísindasamfélagið sé á varðbergi gagnvart því hvernig fræðin kunna að vera misnotuð til að þjóna sérhagsmunum í samfélaginu, ” segir þar.

Umræðan um hina ósýnilegu hönd markaðarins, sem eins og af guðlegri forsjón leiði ávallt til bestu niðurstöðu fyrir samfélagið, hefur leynt og ljóst reynst mikill áhrifavaldur, enda má segja að hún hafi geisað allan síðari helming 20. aldarinnar. Auðvitað hefur verið dregið fram að faðir hagfræðinnar, Adam Smith, nefndi aldrei markaðinn þegar hann á nokkrum  stöðum í verkum sínum vitnaði í hina ósýnilegu hönd rómverska guðsins Júpíters. Meining hans var sú að hugsaði sérhver um sinn hag, bakarinn um sitt, slátrarinn um sitt og ölgerðarmaðurinn um sitt, þá leiddi það til hins besta fyrir samfélagið.

Og á köflum gleymdist í þessari umræðu að í Auðlegð þjóðanna, sem kom út 1776, varar Adam Smith mjög við tilhneigingum atvinnulífsins til þess að gera samsæri gegn neytendum í verðlagsmálum, svo notað sé nútíðarmál, og hann fordæmir krosseignarhald, einokun og fákeppni. Og sérstaklega leggur hann ríkt á við löggjafa og eftirlitsaðila að skoða allar tillögur frá viðskiptalífinu varðandi breytingar á reglum og aðhaldi af ítrustu tortryggni og gaumgæfa lengi áður en þær séu teknar til greina. Hefði ekki Alþingi Íslendinga átt að huga að þessum varnaðarorðum Adams Smiths á þeim tímum þegar Viðskiptaráð hreykti sér af því að 90 % af tillögum, sem settar voru fram af þess hálfu, hefðu ratað inn í lög, reglugerðir og ákvarðanir ríkisvaldsins? Ef til vill lagði Háskólinn að einhverju leyti grunn að þessari tillögugerð Viðskiptaráðs? Er nema von að spurt sé eftir bankahrun, gjaldeyriskreppu og efnahagsþrengingar hvort gleymst hafi að skoða peninginn frá báðum hliðum?                                                                                          

Hagfræðingurinn Joseph Stieglitz hefur sagt hnittilega að ósýnilega höndin sé oft á tíðum ósýnileg vegna þess að hún sé ekki til staðar: Markaðir séu ófullkomnir, þegar utanaðkomandi áhrif sem ekki verða metin til fjár með góðum hætti, skekkja þá. Grundvallarrannsóknir, vísindaafrek sem ryðja nýjar brautir og umhverfismál eru til dæmis ekki sterkasta hlið markaðarins og þar eru það ríkið og samfélagið sem koma til skjalanna. Ófullnægjandi og ósamhverfar upplýsingar eru einnig viðvarandi vandamál sem skekkja markaði.

Ríkisvaldið hlýtur því að hafa meiri eða minni afskipti af markaðskerfinu með það að markmiði að það gegni hlutverki sínu við að dreifa vörum og þjónustu á sem hagkvæmustu verði fyrir neytendur. Reglur og opinbert eftirlit eru  nauðsynlegar, en eins og Stieglitz orðar það, þá stendur mikilvægasta umræðan í dag um rétta jafnvægið milli markaðarins, ríkisvaldsins og þriðja geirans, samfélagsins. Frjálshyggjuskörungurinn Margaret Thathcer lýsti því oft yfir að ekki væri til neitt sem héti samfélag. Hún sá aðeins einstaklinga og fjölskyldur.Þessu er ég algjörlega ósammála. En þegar rætt er um samfélagið í þessu samhengi, þá er átt við það samansafn stofnana og skipulagsheilda sem ekki teljast til ríkisvaldsins en hafa ekki fremur en það gróðasjónarmið eða eiginhagsmuni að leiðarljósi heldur heildarhagsmuni.

Þetta jafnvægi – rétta jafnvægið – er efalaust í breytilegum skurðpunkti eftir tímum og aðstæðum – en það þarf stöðugt að vera að glíma við það. Eins og sakir standa er ljóst að ríkisvaldið hefur tekið yfir ýmsa þætti sem fyrir nokkrum árum voru taldir eiga best heima á vettvangi markaðarins. Alltof marga þætti raunar að mínum dómi. Því er það örugglega eitt af brýnustu samstarfsverkefnum ríkis- og háskóla að ræða og finna nýtt jafnvægi – rétta jafnvægið milli ríkis-, markaðar og samfélags.  

Ég sagði í upphafi að samstarf háskóla og atvinnulífs væri ekki einfalt. Það er fyrst og fremst vegna þess að háskólar og fyrirtæki tala ekki sama tungumál og leggja ólík siðferðisviðmið til grundvallar. Samt hefur aldrei verið mikilvægara en nú að þau tali saman og eigi samstarf um að stuðla að og miðla þekkingu og nýsköpun.

Í háskólum gilda almennt þær siðferðisreglur að enginn einkaréttur sé á þekkingu sem verður til með vísindastarfi; frelsi ríki til þess að birta rannsóknarniðurstöður og faglegur metnaður sé fyrir hendi til þess að skila hágæða rannsóknum og þekkingu burtséð frá hagnaðarsjónarmiðum.

Í fyrirtækjum stendur viljinn til þess að halda eftir einkarétti á þekkingu sem fengist hefur með rannsóknum; birta ekki niðurstöður rannsókna; fylgja hagnaðarsjónarmiðum og nýta rannsóknir í þágu markmiða fyrirtækisins til þess að bæta samkeppnisstöðu þess.

Hér þarf því að huga að mörgu ef tryggja á farsælt og árangursríkt samstarf til almannaheilla. Í fræðilegri umræðu hefur verið bent á að þróa þurfi og bæta hugverkaréttinn, skilgreina birtingarrétt á rannsóknum og þá þætti sem einkenna fyrirmyndarsamstarf á þessu sviði. Spurning er hvort háskólar ættu ekki að hafa á sínum snærum sérstaka samskiptafulltrúa sem leiðbeina um samstarf við atvinnulífið. Einnig hefur verið á það bent að meira mætti vera um að vísindamenn starfi  ýmist hjá fyrirtækjum eða innan veggja háskólanna.

Rannsóknarskýrsla Alþingis setur fræðasamfélaginu það fyrir að móta reglur um kostun starfa og rannsóknarverkefna sem draga úr líkum á að kostunin hafi áhrif á akademískt frelsi og fræðilega hlutlægni. Stjórnvöld þurfi að tryggja starfsskilyrði háskóla svo að þeir verði ekki háðir fyrirtækjum um fjármagn því það getur grafið undan hlutlægni háskólamanna. Fræðasamfélagið þurfi að setja sér samræmdar siðareglur um rannsóknir og fræðimennsku og framfylgja þeim, um leið og efla þurfi siðfræðilega menntun fagstétta á sviði viðskipta- og hagfræði. Ég treysti því að verið sé að vinna að þessum málum af fullri einurð.

Í lokin á þessari almennu umfjöllun, áður en ég fer að horfa á málin frá mínum sjónarhóli og iðnaðarráðuneytisins, langar mig að nefna vangaveltu Rannsóknarnefndarinnar um vinnumatskerfið í Háskóla Íslands. Sagt er að það hvetji til birtingar rannsóknarniðurstaðna í sérhæfðum, alþjóðlega ritrýndum rímaritum, en fjarlægi ef til vill háskólamenn frá samfélaginu og dragi úr samfélagslegri vitund þeirra. Það er semsagt lítt metið til stiga í vinnumatskerfinu að miðla fróðleik til almennngs með t.d. birtingu greina í dagblöðum eða alþjóðlegum bókum og tímaritum.

Þetta er að sjálfsögðu bagalegt því marga þyrstir í fróðleik og trausta umfjöllun um álitamál dagsins og hugsanlega framtíðarþróun. Og það þarf sannarlega á hvatningu að halda til þess að taka þátt í opinberri umfjöllun á Íslandi til að upplýsa og gagnrýna. Okkur er það stórlega til vansa hvernig framlag háskólamanna er sífellt sett í þröngt pólitískt samhengi, þar sem fræðimenn eru umsvifalaust dregnir í dilka, með og móti ríkisstjórn, með eða á móti Baugi eða eitthvað þessháttar og veist að þeim persónulega með dólgslegum skrifum og ummælum. Siðbót í umræðu myndi lægja margt moldviðrið og gera lífið bærilegra á Íslandi.

Víða um lönd velta menn fyrir sér hvernig unnt sé að snúa efnahagslegri vörn í sókn. Hvernig geta lönd og landsvæði bætt samkeppnisstöðu sína í alþjóðlegu markaðsumhverfi þar sem ógnanirnar virðast engu færri en tækifærin? Að flestra mati liggur svarið í því að skilja og skilgreina þá sérstöðu og styrkleika sem fyrir hendi eru; byggja upp þekkingu og reynslu á styrkum grunni og nota hana á sem markvissastan hátt

Við hljótum að kalla eftir því að háskólasamfélagið leiðbeini okkur með því að efla skilning á þjóðarhag og farsælu jafnvægi og stöðugleika í efnahagslífinu. Í engu landi sem ég þekki til er eins mikill viðvarandi ágreiningur og á Íslandi um staðreyndir, tölur og tæknileg atriði. Meðan deilt er um slíka þætti er ólíklegt að okkur gangi vel að velja milli leiða og kosta.

Umræðan um íslensku krónuna er dæmigerð um þessa stöðu mála. Krónan verður aldrei nothæfur gjaldmiðill í alþjóðlegu og frjálsu umhverfi nema við séum tilbúin að horfast í augu við þann himinháa kostnað sem því er samfara að halda úti minnsta sjálfstæða gjaldmiðli í heimi. Annaðhvort verðum við að vera reiðubúin að þola síendurteknar kollsteypur gengisfellinga og kjararýrnunar launafólks, sem við þekkjum allt of vel, eða byggja upp risastóran gjaldeyrisvarasjóð og binda krónu á móti hverri krónu sem fer út úr landinu í jafnvægissjóðum til þess að verja okkur áföllum.

Okkur stendur til boða að feta aðrar götur með aðild og í samvinnu við Evrópusambandið og um kosti og galla þeirra leiða sem við hljótum að velja á milli þarf að eiga sér stað heiðarleg og fræðileg umræða. Það er mikilvægt að akademían hlaupi ekki eftir hagsmunaklíkum eða pólitískum áróðurshópum í þessu efni heldur standi sig í stykkinu við að leggja fræðilegan grundvöll umræðunnar, sem ekki sé hægt að komast framhjá vilji menn að mark sé tekið á þeim.

Við þurfum að spyrja okkur grundvallarspurninga: Er þekking okkar og reynsla nú í takt við fyrirsjáanlega framtíðarþróun, er t.d. skipulag menntamála í takt við þarfir samfélagsins fyrir nýtt og framsækið atvinnulíf?  Getum við byggt á núverandi þekkingu á þörfum viðskiptavina okkar, eða eru framtíðar viðskiptavinir okkar aðrir og annarsstaðar en í dag?  Er samstarfsnetið nægilega öflugt og umfangsmikið til að byggja upp hæfilega stóra þekkingarmassa á lykilsviðum og eru tengslin við útlönd fullnægjandi til að tryggja nauðsynlega þekkingaryfirfærslu inn í okkar litla vísinda- og þekkingarsamfélag? Hvernig getum við bætt samkeppnisstöðuna miðað við fremur háan tilkostnað og hvernig getum við sætt ólík sjónarmið og flokkadrætti innanlands?

Þessar spurningar eru allar vel þekktar. Þær eru alls ekki bundnar við Ísland en í leit að svari við þeim varð til hugmyndin um hið þríofna samstarf háskóla, fyrirtækja og hins opinbera („triple helix“). Þar liggur til grundvallar nauðsyn þess að brjóta niður múra og byggja í stað þess upp náið samstarf og enn víðtækara tengslanet. Við það fékk hugmyndin um klasasamstarf byr undir báða vængi, þar sem samkeppnisaðilar ganga til samstarfs í þeim tilgangi að ná sem mestum árangri. Mikilvægur þáttur í þessari viðleitni hefur verið að mynda nægilega sterkar heildir til að tryggja hámarks árangur. Rétt er að geta þess hér að þessar hugmyndir eiga rætur  sínar í háskólasamfélögum og þær eiga sína spámenn sem hafa haft frumkvæði að því að útbreiða þær. Reynslan hefur sýnt að þær eiga erindi og ef við lítum okkur nær þá erum við hér sem oft áður í því hlutverki að laga erlenda hugmyndafræði að íslenskum aðstæðum.

Úrlausnarefnið á Íslandi hefur m.a. tengst fámenni, dreifbýli, smæð fyrirtækja, skorti á heildarstefnu, margskiptu framkvæmdavaldi, sundurtættu stuðningskerfi, veikum háskólum og hrepparíg. Þetta er ekki fögur mynd sem hér er dregin upp, en hún er ekki verri en svo að við getum vel bætt hana m.a. með því að veita saman ólíkum straumum – en nýsköpunin er að jafnaði ferskust á mótum ólíkra strauma. Nýjar greinar verða til við samruna og ganga þá oft þvert á viðtekin skil. Dæmi um þetta má finna í fyrirtækjum á borð við Íslenska erfðagreiningu, þar sem lífvísindi og upplýsingatækni sameinast með eftirtektarverðum hætti. Enn gleggri dæmi má finna innan skapandi greina þar sem öguð rökhugsun og ótamin sköpun renna saman.

Iðnaðarráðuneytið hefur ýtt undir þessa þróun m.a. með sameiningu Rannsóknastofnunar byggingariðnaðarins og Iðntæknistofnunar árið 2007 í Nýsköpunarmiðstöð Íslands. Breytingin leiddi til þess að rannsóknir sem áður voru aðskildar fundu sameiginlegan tilgang, tengslin við háskólasamfélagið voru aukin, einkum á kjarnasviðum stofnunarinnar í efnisfræði og stuðningur við frumkvöðla og lítil og meðalstór fyrirtæki var stórefldur. Breytingin sem varð með sameiningunni er í raun enn meiri. Til varð alveg nýr þekkingargrunnur með skýran samhljóm við alþjóðlega þróun. Ýmsu var auðvitað fórnað fyrir nýja forgangsröðun. Einnig var stigið mikilvægt skerf í þá átt að endurskipuleggja allt stuðningskerfið fyrir lítil og meðalstór fyrirtæki. Sú vinna er enn í gangi og verður ekki að fullu lokið fyrr en atvinnuvegirnir finna sér samnefnara í nýju ráðuneyti.

Fámennið og dreifðir kraftar hafa oft háð okkur. Þetta er einkum bagalegt á landsbyggðinni, en höfuðborgarsvæðið fer alls ekki varhluta af þessu.  Iðnaðarráðuneytið hefur lengi stutt hugmyndir um Vísindagarð í Vatnsmýrinni í faðmi stóru háskólanna HÍ og HR – og í nágrenni við háskólasjúkrahúsið, Íslenska erfðagreiningu og fleiri. Við höfum viljað flytja stofnanir ráðuneytisins inn í þennan veigamikla þekkingarklasa, sem ótvírætt yrði þungamiðja frjórrar skapandi hugsunar og nýsköpunar. Ekki hefði verið lakara ef Listaháskólinn kæmi með sem augljóslega yrði til að styrkja klasann enn frekar. Enda þótt efnahagsþrengingar setji okkur skorður um þessar mundir eigum við ekki að sleppa þessum draumi heldur láta okkur dreyma um hann áfram og koma honum í framkvæmd þegar aðstæður leyfa.

Þótt bið verði á því að Vísindagarðar rísi þarna hefur iðnaðarráðuneytið unnið á grundvelli sömu hugmynda að uppbyggingu þekkingarsetra á landsbyggðinni. Þekkingarsetrin byggja á samstarfi með þátttöku háskólakennslu og háskólarannsókna; starfsemi nýsköpunarfyrirtækja; ásamt rannsókna– og stuðningsþjónustu stofnana. Vísar að þessu eru komnir á nokkrum stöðum á landinu. Nýsköpunarmiðstöð Íslands rekur t.d. frumkvöðlasetur á níu stöðum um allt land auk þess sem þar er að finna almenna stuðningsþjónustu og verkefnavinnu á ýmsum sértækum sviðum. Sem dæmi má nefna frumkvöðlastarfið sem unnið er í Nýheimum á Hornafirði. Þar er starfsemi á vegum Nýsköpunarmiðstöðvarinnar, Þróunarfélags Austurlands, Þekkingarnets Austurlands, Rannsókna og fræðaseturs HÍ, Matís ohf, Jöklaseturs og Búnaðarsambands íslands og auk þess starfsemi á vegum Íslandsstofu, Hafrannsóknastofnunar, og Skaftafellsþjóðgarðs. Þarna er deigla nýrra hugmynda enda saman komin á einn stað mikil þekking og reynsla á ólíkum sviðum. Samlegðaráhrifin eru augljós og árangurinn hefur ekki látið á sér standa.

Í samstarfsverkefnum sínum með atvinnuþróunarfélögum og landshlutasamböndum hefur iðnaðarráðuneytið lagt áherslu á frumkvæði heimamanna, að þeir móti stefnuna, sjái um framkvæmd og verði þar af leiðandi ábyrgir fyrir eigin árangri. Ráðuneytið hefur gert átta vaxtarsamninga við atvinnuþróunarfélögin í landsbyggðarkjördæmunum þremur og byggja þeir á þessari grasrótarnálgun. Þeir leggja áherslu á klasasamstarf fyrirtækja, háskóla og opinberra stofnana sem hafa getu til að efla þekkingargrunn samstarfsins. Hér eins og fyrr er kappkostað að mynda nægilega öflugan þekkingarmassa til að fást við verkefni sem skilað geta góðum árangri og að til verði tengslanet við aðra innlenda klasa og við álíka starfsemi í útlöndum. 

Þrátt fyrir að hugmyndafræði klasa byggi fyrst og fremst á þátttöku fyrirtækja er áhugavert að velta upp þeirri spurning hvernig háskólar, rann­sóknastofnanir og stoðkerfi hins opinbera geta nýst sem hluti af klasa og stuðlað að samkeppnishæfara atvinnulífi.

En hvernig förum við að? Það sem flestar þjóðir eiga sameiginlegt þegar kemur að stefnumörkun og stuðningi við nýsköpun, atvinnu- og byggðaþróun eru yfirlýst markmið um nánara samstarf milli atvinnulífs, rannsóknasamfélagsins og hins opinbera. Leiðir að þessum markmiðum fá hinsvegar oft ekki nægilega athygli  og í fjölmörgum tilvikum verða metnaðarfullar stefnuyfirlýsingar orðin tóm. Samstarf af þessu tagi þarf að byggja á markvissri framkvæmd og eftirfylgni þar sem annars vegar er gengið út frá þörfum atvinnulífs og hinsvegar rannsóknum og sérfræðiþekkingu háskólasamfélagsins.

Undanfarin ár hefur markvisst verið unnið að uppbyggingu klasa um allan heim. Ef við horfum til Íslands hefur ýmislegt áunnist síðastliðin ár eins og fram hefur komið. Minnst hefur verið á vaxtarsamninga sem iðnaðarráðuneytið hefur gert við heimamenn víða um land og uppbyggingu þekkingarsetra. Auk þess hefur  Nýsköpunarmiðstöð Íslands byggt upp sérþekkingu á sviði klasa og hefur því  ráðgefandi hlutverk í fjölda klasaverkefna og stutt við þróunarstarf hérlendis sem erlendis.  Einnig hafa fyrirtæki á sviði jarðhitavinnslu sýnt áhuga á að kanna kosti þess að mynda klasa og vinna að sameiginlegum  hagsmunamálum greinarinnar. Upphaf þess samstarfs má rekja til komu Michael Porter til landsins í nóvember sl.  þar sem hann fjallaði um samstarfstækifæri íslenskra orkufyrirtækja á sviði jarðhita. Ýmis tækifæri eru ennfremur til staðar og nefna má fleiri atvinnugreinar svo sem sjávarútveg, matvælaframleiðslu, skapandi greinar, heilbrigðis- og líftækni og ferðaþjónustu en leiða má líkur að því að allar þessar greinar eigi möguleika á að auka samkeppnishæfni sína með markvissu klasasamstarfi.

Sambærilegar tillögur má finna í Sóknaráætlun 2020  þar sem iðnaðarráðuneytið gegnir veigamiklu hlutverki.  Þar eru tilgreindar áherslur um stofnun klasa einstakra atvinnugreina auk þess að við mótun atvinnustefnu vegur klasasamstarf þungt til eflingar samkeppnishæfni og efnahagslegrar velsældar.  Iðnaðarráðuneytið mun því áfram styðja við uppbyggingu klasa á landinu og byggja á því góða starfi sem unnið hefur verið og þeim verkefnum sem eru í undirbúningi.

Aðkoma háskólasamfélagsins að þessari vinnu er æskileg og í raun er spurningin ekki hvort háskólasamfélagið eigi að taka þátt heldur hvernig. Svarið gæti falist í markvissu klasasamstarfi þar sem tengsl atvinnulífs, háskóla og hins opinbera eru efld samkvæmt þekktri aðferðafræði og hefur gefið góða raun. Spurning vaknar einnig í þessu sambandi hvort háskólasamfélagið þurfi ekki að vera framvirkara en það hefur verið og tefla fram nýskapandi hugmyndum sem gætu unnið sér sess og sæti.  

Hér er til mikils að vinna en auðveldara um að ræða en í að komast. Ameríska rannsóknar- og ráðgjafafyrirtækinu Dobin (www.dobin.com) fullyrðir til dæmis að einungis takist að markaðsfæra um 4% nýsköpunarhugmynda sem til verða alþjóðlega og í öllum atvinnugreinum.  Með því að auka þekkingu á stefnumótun, stjórnun og framkvæmd „nýsköpunar“ og auka þennan árangur úr 4% í 40% mætti auka verðmætasköpun og lífsgæði til mikilla muna hér sem annarsstaðar.

Í þessu sambandi verðum við að horfast í augu við það að rannsóknar og þróunarstarfsemi í starfandi fyrirtækjum er óviðunandi þrátt fyrir að ýmislegt hafi verið reynt til að hvetja til hennar. Vænlegasta leiðin til að fjölga atvinnutækifærum hratt og með “hagkvæmum” hætti er að byggja á þeim fyrirtækjum sem til staðar eru í dag. Þar er yfirleitt ódýrast að skapa ný atvinnutækifæri og þar leynast oftast áhættuminnstu tækifærin. Starfandi fyrirtæki  hafa jafnan sterkari rekstarforsendur til að vinna að nýsköpun en ung fyrirtæki en alþjóðlegar rannsóknir sýna að þau hafa þrátt fyrir það sjaldnast mótaða nýsköpunarstefnu.  

Hér hljóta að vera heillandi tækifæri fyrir háskólasamfélagið að láta til sín taka og eiga frumkvæði að samstarfi bæði við ríki og fyrirtæki. Á þessu sviði þarf  að mótast nýtt grunnviðhorf sem byggist á þekkingu og rannsóknum.

Enn í dag virðast margir stjórnendur fyrirtækja líta á nýsköpun eingöngu  sem framleiðslu eða þjónustuþróun.   Við þurfum aftur á móti að nálgast hugtakið „nýsköpun“ með nýjum og skýrari hætti; sem möguleika til að breyta öllum þáttum í rekstri starfandi fyrirtækja. Nýsköpun þarf að felast í stefnumiðaðri, heildrænni nálgun til að auka og efla arðbærustu leiðir til að skapa ný verðmæti. Tækniþekking ein og sér nægir ekki til virðissköpunar. Nýskapandi tækni kallar þvert á móti á nýsköpun í viðskiptaþróun þar sem allt er undir. Nýsköpun getur átt sér stað á öllum sviðum fyrirtækjareksturs, allstaðar í virðiskeðju fyrirtækis; og getur jafnt tekið til félagslegra sem tækni- og rekstrarlegra þátta. Af þessum sökum kallar nýsköpun, skilgreind með þessum hætti, á víðtækt samstarf fræðigreina.

Ágætt dæmi um þetta er það verkefni sem Rannsóknarmiðstöð skapandi greina innan Viðskiptafræðistofnunar HÍ er að hefja vinnu við fyrir iðnaðarráðuneytið.  Á Norðurlöndunum og í Evrópu hefur sú þróun orðið að skapandi greinar teljast nú sjálfstæður atvinnuvegur og sýna rannsóknir jafnan og stöðugan vöxt, þrátt fyrir efnahagslægð.  Fimm ráðuneyti og Íslandsstofa  hafa staðið að úttekt á hagrænum áhrifum skapandi greina. Úttektin sem gerð var af frumkvæði samráðsvettvangs skapandi greina hefur eins og kunnugt er leitt  í ljós að skapandi greinar eru meðal undirstöðuatvinnuvega okkar.

Hinu nýja verkefni er ætlað að skoða stuðningsumhverfi skapandi greina á Íslandi í víðum skilningi, þar sem leitast verður við að skilja það umhverfi sem skapandi fyrirtæki búa við, hvaða stuðningur þeim stendur til boða og hvar þörf fyrir úrræði og stuðning er mest. Afraksturinn verður í formi yfirlitsskýrslu og ráðlegginga til opinberra aðila jafnt sem fyrirtækja. Hliðar afurð af verkefninu gæti orðið byrjun á gagnagrunni um rekstur í skapandi greinum á Íslandi.

Gagnagrunnar af þessu tagi eru bæði forsendur skilnings og grundvöllur frekari rannsókna. Iðnaðarráðuneytið hefur í samvinnu við Samtök ferðaþjónustunnar og Hagstofu Íslands stuðlað að gerð ferðaþjónustureikninga í samræmi við aðferðarfræði OECD sem nú ná fram til ársins 2009. Þeir gefa þegar mikilvægar upplýsingar um styrkleika og veikleika greinarinnar og eru mikilvægur upphafspunktur frekari rannsókna.

Með mótun stefnu í ferðamálum til næstu ára og frumkvæði að stofnun nýrra klasa fyrirtækja í ferðaþjónustu, svo sem heilsuferðaþjónustu, vinnur ráðuneytið nú skipulega að því að gera ferðaþjónustuna að heilsársatvinnuvegi. Ljóst er að miðað við mikla áætlaða fjölgun erlends ferðafólks úr 500 þúsund í 1 milljón fram til 2020 er þörfin á grunnrannsóknum og hagnýtum rannsóknum í ferðþjónustu afar brýn. Rannsóknarverkefni í ferðaþjónustu eru aðallega miðuð við markaðsrannsóknir, rannsóknir á þolmörkum ferðamennsku, starfsumhverfi ferðaþjónustunnar og hagrænum áhrif ferðamennsku. Í tengslum við þessar nýju áherslur eru einnig uppi áform um að breyta ferðamálaráði í samráðsvettvang þar sem m.a. háskólasamfélagið og umhverfisráðuneytið komi að málum.

Ráðuneytið hefur falið Ferðamálastofu að móta  stefnu fyrir rannsóknir í ferðaþjónustu þar sem fram kemur skýr verkáætlun og verkaskipting rannsóknaraðila á vegum hins opinbera með það að markmiði að tryggja að rannsóknir í ferðaþjónustu séu í samræmi við þarfir greinarinnar og styðji við framkvæmd þingsályktunar um ferðamálaáætlun 2011-2020 sem ég hef nýverið lagt fram á Alþingi. Ég vil einnig nefna það hér að í samvinnu við efnahags- og viðskiptaráðuneytið hefur verið ákveðið að greina á vegum Hagstofu Íslands miklu betur en nú er gert hlut nýrra atvinnugreina í atvinnu- og efnahagslífi. Okkur er brýn þörf á því að fá það á hreint hver þýðing greina eins og hátækniiðnaðar, hugbúnaðargeirans, skapandi greina og ferðamennsku er í raun í atvinnulífinu. Á grundvelli slíkra greininga erum við betur í stakk búin til þess að taka ákvarðanir sem varða framtíðina.

Tökum enn eitt dæmi. Væntingar almennings til orkuskipta aukast með degi hverjum í takt við stígandi olíuverð og aukna umhverfisvitund. 

Þótt tækniþróun fleygi fram og væntingar séu miklar, þá er tæknin enn að slíta barnsskónum.  Fjölmargar orkutegundir eru nú í þróun fyrir samgöngur og verður tíminn einn að leiða í ljós hvaða tegund verður ofan á, eða hvort þær verða fleiri en ein.  Stefna stjórnvalda er að vera tæknilega hlutlaus fremur en að styðja við eina ákveðna orkutegund eða tæknilausn.  Ætlun stjórnvalda er að skapa þá umgjörð sem þarf fyrir þróunina og hvetja og örva hana með þeim ráðum sem þau búa yfir.   

Sem iðnaðarráðherra hafði ég  á síðasta ári forgöngu um starfshóp um orkuskipti í samgöngum, eða Grænu orkuna, til að vinna að markmiðum í þessa veru.  Markmið hans er að tengja saman þá fjölmörgu sem fást við orkuskipti í samgöngum og auðvelda þróun orkuskiptanna.  Til umfjöllunar á Alþingi er þingsályktunartillaga  um orkuskipti í samgöngum sem byggist á vinnu starfshópsins. Tilgangurinn er að stuðla að uppbyggingu græna hagkerfisins með sjálfbæra þróun að leiðarljósi. Náist það eru verðlaunin minni losun gróðurhúsalofttegunda, gjaldeyrissparnaður, sköpunar nýrrar þekkingar og atvinnustarfsemi.  Til að ná þessum markmiðum eru sett fram níu stefnumið sem lúta meðal annars að því að hvetja einstaklinga og fyrirtæki til að nýta sér orkusparandi tækni t.d. með skattaívilnunum og hagrænum hvötum.  Jafnframt er lögð er mikil áhersla á menntun og fræðslu, nýsköpun og rannsóknir á sviði endurnýjanlegra orkugjafa.

Verði tillagan samþykkt mun í framhaldinu vera unnið að ítarlegri stefnumótun, markmiðasetningu og  aðgerðaráætlun fyrir orkuskipti í samgöngumálum fram til ársins 2020 og er stefnt að því að sú stefnumótun liggi fyrir í maí 2011. Sem iðnaðarráðherra hef ég lagt áherslu á að bæta úr skorti á skýrri stefnumörkun af hálfu hins opinbera og unnið hefur verið m.a. að mótun orkustefnu, fjárfestingarstefnu, stefnu í ferðamálum og hönnunarstefnu. Mótun atvinnustefnu er og í farvegi.

Það segir sig sjálft að háskólasamfélagið er mikilvægur hlekkur í þeirri keðju sem þarf að koma að stefnumótun á helstu sviðum. Það er ekki síður brýnt að háskólasamfélagið taki slíka stefnumótun til umfjöllunar og komi með gagnrýni og ábendingar um það sem betur mætti fara. Þá er ég ekki í vafa um að hverskonar rannsóknir og mat á afleiðingum og áhrifum stefnumótunar ogn markmiðasetningar stjórnvalda ættu að vera frjór akur fyrir háskólafólk. Hvaða áhrif hefur það t.d. á samfélagið

ef 75% nýrra bifreiða, undir fimm tonnum á þyngd, ganga fyrir vistvænu eldsneyti 2020?

eða að hátækniiðnaður skapi 10% af landsframleiðslu og 15% af útflutningsverðmætum árið 2020?

eða að hlutfall innlendrar matvöru í neyslu landsmanna aukist um 10% fyrir 2020?

Góðir áheyrendur!

Ég hef nú reynt að nálgast þær spurningar sem fyrir mig voru lagðar úr ýmsum áttum og ég vek athygli að í öllum þremur spurningunum var spurt HVEERNIG? Ef spurt hefði verið HVORT atvinnulífið og háskólarnir ættu að hafa samstarf hefði mitt hluverk hér verið auðvelt. Svarið við því er að sjálfsögðu já með hinum almennu fyrirvörum um sjálfstæði háskólarannsókna. HVERNIG er hins vegar mjög nærgöngult viðfangsefni til svara. Ég hef í þessu erindi bent á hugmyndafræði iðnaðarráðuneytisins sem ég held að styðjist við góða og sannreynda reynslu víða um heim. Við megum hins vegar ekki falla í neina tískugryfju hér og þess vegna verður ætíð þörf umræðu og gagnrýni á hina opinberu stefnu.

Spurningunni um HVERNIG verður best svarað með því að af hálfu hins opinbera eigi áherslan fyrst og síðast að vera á samkeppnissjóðina. Á þetta stefnuatriði hef ég margsinnis minnst og ríkisstjórnin hefur þrátt fyrir almennan og sársaukafullan niðurskurð gert sér far um að halda áfram eflingu Vísinda- og Tækniþróunarsjóðs.  Það er von mín að Vísinda- og tækniráði verði tryggðir fjármunir til enn frekari eflingar á næstu árum. Íslendingar verja nú rétt innan við 3% af landsframleiðslu til rannsókna- þróunar og nýsköpunar, en það markmið hefur verið sett að þetta hlutfall hafi komist í 4% árið 2020. Markmiðið er því að ná í fremstu röð í þessum efnum, en þess má geta til samanburðar að sambærilegt markmið fyrir ESB ríkin í heild er 3%.

Í þessu efni er Alþingi einhuga - aldrei þessu vant - og hugur fylgir máli. Ég treysti því einnig að þegar íslensku atvinnulífi vex ásmegin að nýju verði sjóðir efldir á þess vegum sem sinni rannsóknum, þróun og nýsköpun samkvæmt þeim siðferðisreglum sem mótaðar verða í framhaldi af ábendingum Rannssóknarskýrslu Alþingis. Rannsóknir og þróun eru sá grundvöllur sem atvinnulíf á Íslandi mun standa á.

Um leið þurfum við að halda vöku okkar og fylgjast vel með hvað gerist á alþjóðlegum vettvangi og í alþjóðlegu samstarfi sem við eigum völ á. Innan Evrópusambandsins á sér stað endurmat á rannsóknar- og vísindastarfsemi þar sem markmiðið er að ríki þess standi jafnfætis Bandaríkjunum og Kína í framlögum til og árangri af nýsköpunar-, rannsóknar- og þróunarsamstarfi. Innan Norðurlandasamstarfsins eru einnig metnaðarfullar áætlanir í gangi þangað sem við eigum mikið að sækja. Í slíku alþjóðlegu vísindasamstarfi og rannsóknarverkefnum hafa íslenskir háskólar staðið sig vel og þangað eigum við hiklaust að sækja hugmyndir og styrk til þess að efla samstarf háskóla og atvinnulífs með þeim hætti sem best hefur reynst annarsstaðar.

Fjölbreytni, samkeppni og alþjóðasamstarf innan ramma skynsamlegrar stefnumótunar, sem er opin fyrir rökstuddri gagnrýni, á að varða veginn til aukins samstarfs háskóla og atvinnulífs. Vonandi leiðir hin ósýnilega hönd okkur á þeim vegi, en til vonar og vara skulum við láta hendur okkar sjálfra standa fram úr ermum.