Ársfundur Landsvirkjunnar

 

Það er einn virkjanakostur sem getur gefið meiri orku og skilað þjóðinni meira afli en nokkur annar. Hans er þó ekki getið í rammaáætlun um nýtingu orkuauðlinda og ekki þarf hann að fara í gegnum umhverfismat.

Ég er að tala um mikilvægi þess að okkur Íslendingum takist að virkja samtakamátt þjóðarinnar.

Í alltof langan tíma hafa sundrung og bölmóður einkennt umræðuna – góður vinur minn sagði reyndar að ef tækist að virkja allt rifrildið í samfélaginu þá yrði Kárahnjúkavirkjun bara peð í samanburðinum. En það er hins vegar löngu sannað að sundrung og bölmóður skilar okkur ekki fram á við. Nú ríður á að við horfum fram á veginn – og einbeitum okkur að því að byggja upp í stað þess að rífa niður.

Forsjónin blessaði okkur Íslendinga með gífurlegum orkuauðlindum – bæði í fallvötnum og jarðhita. Virkjanirnar sem reistar hafa verið eru á meðal meginstoðanna sem hagsæld íslensks samfélags hvílir á. En á síðustu misserum og árum hafa orðið flokkadrættir og allt of stór hluti þjóðarinnar skipað sér í lið - ýmist sem virkjanasinnar eða náttúruverndarsinnar. Tveir pólar - svart og hvítt! Íslensk skotgrafaumræða lætur ekki að sér hæða!

En þetta þarf ekki að vera svona – og þetta á ekki að vera svona! Ég er fullviss um að það sé til skynsamleg nýtingarstefna sem allur meginþorri þjóðarinnar á að geta fylkt sér stoltur á bak við. Við þurfum að finna rétta skurðarpunktinn milli náttúruverndar og hagnýtingar - því að bæði sjónarmiðin ber að virða. Það vilja allir hagsæld – en um leið myndi engum detta í hug að virkja Gullfoss. Náttúran er hluti af sjálfsmynd þjóðarinnar og sem ráðherra ferðamála geri ég mér jafnframt fulla grein fyrir lengri tíma ábatanum sem eðlileg verndun gefur.

Forsenda þess að okkur auðnist að ná þessari breiðu sátt meðal þjóðarinnar er að við endurskoðum vinnubrögð okkar og mörkum skýra stefnu til langs tíma - sem öllum er ljós.

Trú þessu höfum við í iðnaðarráðuneytinu unnið hörðum höndum að því að móta langtímastefnumörkun í orkumálum og vatnsbúskap þjóðarinnar. Nú liggja fyrir drög að heildstæðri orkustefnu fyrir Ísland þar sem lagt er til grundvallar „að orkubúskap Íslands verði hagað með sjálfbærum hætti, samfélaginu og almenningi til hagsbóta.“  Drögin fóru í opið umsagnarferli og nú er verið að vinna að því að fara yfir þær athugasemdir sem bárust.

Við höfum lagt fram frumvarp til laga um orkuskiptaáætlun í samgöngum – og þar eru markmið sem eru hvoru tveggja metnaðarfull en um leið raunhæf.

Breytingar á Vatnalögum liggja fyrir alþingi og í þeim er byggt á þeirri samfélagssátt sem ríkt hefur um áratuga skeið – og horfið af braut ósættis sem lögin frá 2006 sköpuðu.

Stefnt er að því að frumvarp til laga um verndar- og nýtingaráætlun vegna virkjunar fallvatna og háhitasvæða verði afgreitt á þessu  vorþingi. Í framhaldinu skal stefnt  að því að þingsályktun um flokkun virkjanakosta verði lögð fyrir alþingi næsta haust og þingið taki málið til meðferðar.

Nú fyrir sumarbyrjun munu tillögur nefndar um rammaáætlun liggja fyrir - varðandi röðun á þeim virkjunarhugmyndum sem til greina koma. Þetta er fagnaðarefni, enda hefur verið beðið lengi eftir þeim.

Haustið 2010 skipaði ég starfshóp til að koma með tillögur að stefnu stjórnvalda varðandi erlenda fjárfestingu. Hópurinn hefur nú skilað af sér tillögum og eru þær í takt við nýja sýn þar sem áherslan er lögð á orku, náttúru og þekkingu. Starfshópurinn taldi að samkeppnisstaða Íslands sé helst á sviðum sem tengjast hreinu umhverfi, hreinni orku, menntuðu og skapandi starfsfólki, landrými og góðu skipulagi samskiptakerfa.  

Af þessu ofantöldu er lagt til að Ísland muni sækjast eftir erlendri fjárfestingu sem býður upp á sem mestan virðisauka innanlands í gegnum framleiðsluferlið, hefur hlutfallslega mikla atvinnusköpun í för með sér og hátt hlutfall verðmætra starfa. Hún geti leitt af sér nýja þekkingu og eflt rannsóknir og þróun og að hún feli í sér ný tækifæri. Að fjárfestingin sé arðsöm og geti skilað hlutfallslega miklum skatttekjum. Að fjárfestingin sé umhverfisvæn og tæknivædd og hún ýti undir fjölbreytni atvinnulífsins. Og síðast en ekki síst að fjárfestingin falli vel að ímynd Íslands. Til að þessháttar stefnumótun verði sem gagnlegust þarf að gæta þess að hún vinni saman og taki mið af annarri langtímastefnumótun í orku, atvinnu og menntamálum.

Kynningar- og markaðsstarf fyrir beina erlenda fjárfestingu verður því beint að starfsemi sem er þekkingarmiðuð og beitir nýjustu tækni. Er umhverfisvæn í þeim skilningi að ekki sé um að ræða loftmengun, jarðvegsmengun eða vatnsmengun. Er jafnframt orkuháð og greiðir hlutfallslega hátt verð fyrir  orku og þarf hlutfallslega mikið landrými. Og byggir á styrkleikum lands og þjóðar svo sem viðskiptasamningum, umhverfi, legu landsins, auðlindum og menntun.

Með þeirri vinnu sem ég hef talið upp hér að framan – þá erum við að búa okkur til nauðsynleg verkfæri til að okkur auðnist að skapa langtímasýn og stefnumörkun sem byggir á breiðri sátt í þjóðfélaginu.  

Það er vitanlega forsenda fyrir því að við náum þessari breiðu samfélagssátt um orkumál sem mér er svo tíðrætt um – að fullt traust ríki til orkufyrirtækisins sem þjóðin á í sameiningu. Landsvirkjun á að vera óskabarn þjóðarinnar - enda er henni treyst fyrir fjöreggi hennar. Og þjóðin má aldrei efast um að fyrirtækið sé að í vinna í hennar þágu.

Stundum er dregin upp sú mynd af stórum fyrirtækjum að þau séu sein í svifum og minni helst á náttröll hvað varðar liðleika og viðbragðshæfni. Þetta kann svo sem að vera satt um einhver fyrirtæki. En þetta á ekki við um Landsvirkjun.

Ég er ekki ein um þá skoðun að Landsvirkjun nýtur trausts í samfélaginu og áherslur hennar hvað varðar markaðshugsun eru réttar. Það er nánast sama hvar ég dýfi te-i í heitt vatn og talið berst að orkumálum – það bregst varla að einhver hefur máls á þeim jákvæðu áherslum sem viðkomandi hefur tekið eftir í rekstri Landsvirkjunar.

Ég er ekki í nokkrum vafa um að sú skýra stefnumörkun sem Landsvirkjun hefur sett sér - og yfirlætislaus og auðskiljanleg framsetning á henni hefur skilað þessum árangri.

Landsvirkjun skilgreinir sjálf hlutverk sitt þannig að henni beri „... að hámarka afrakstur af þeim orkulindum sem fyrirtækinu er trúað fyrir með sjálfbæra nýtingu, verðmætasköpun og hagkvæmni að leiðarljósi.“

Og það á einmitt að vera keppikefli okkar sem stýrum þjóðarskútunni að skapa fyrirtækinu sem bestar aðstæður til að vaxa og dafna – þannig hámarkast afraksturinn af orkuauðlindunum – sem þýðir einfaldlega að þannig eigum við meira til skiptanna til að byggja upp sterkt og gott samfélag og jafnvel leggja til hliðar í varasjóð eins og gert er á skynsömum heimilum! Ég hef átt mér þann draum að við Íslendingar komum okkur upp Auðlindasjóði sem skilgreindur hluti af tekjum af náttúruauðlindum okkar rennur í. Sjóður sem þessi er öryggisventill okkar fyrir framtíðina og um leið öflugt tæki fyrir okkur og afkomendur okkar til að tryggja hér góð lífskjör.

Það á að gefa Landsvirkjun sjálfstæði til að geta á viðskiptalegum forsendum einbeitt sér að því að skila sem mestum tekjum í þjóðarbúið.

Það er hins vegar freistandi fyrir stjórnmálamenn að beita fyrir sig Landsvirkjun til þess að koma á koppinn hinum og þessum atvinnuskapandi verkefnum. Við eigum jú fyrirtækið og getum sagt því að gera það sem við viljum.

Þetta er kannski tæknilega rétt í einhverjum skilningi – en er á hinn bóginn ekki líðandi. Við verðum að segja skilið við hugsunarhátt sem þennan. Til þess að Landsvirkjun geti skilað þeim rekstrarlega árangri sem við krefjumst af fyrirtækinu verður það að fá rekstrarlegt sjálfstæði í ákvarðanatöku.

Við verðum að standa klár á því hver grunnjafnan er. Af því að Landsvirkjun skilar góðri arðsemi í sameiginlega sjóði ... þá eykst hagvöxtur ... og þar með opnast tækifæri til fjölgunar starfa ... sem þýðir meiri útflutningstekjur. Þannig hámörkum við þjóðhagslegan ávinningin!

Það má ekki gerast að í krafti pólitískra inngripa sé samningsstaða Landsvirkjunar veikt með því að byrja á því að ákveða að ráðast í ákveðna framkvæmd áður en búið er að fastsetja orkuverð. Það segir sig sjálft að samningsstaða orkuseljandans er ekki beysin við það samningaborðið.

Það er mikilvægt að ríkið setji sér skýra eigendastefnu hvað varðar Landsvirkjun – og í henni sé skýrt kveðið á um hvernig sambandi ríkis og fyrirtækisins sé háttað.

Orkuauðlindir okkar Íslendinga eru ekki óþrjótandi og það er algert grundvallaratriði að í komandi samningaviðræðum Landsvirkjunar við hugsanlega orkukaupendur að leitast sé eftir því að fá sem hæst verð fyrir orkuna. Við þurfum ekki – og eigum ekki að efna til útsölu. Það er staðföst trú mín og fullvissa að samningsstaða okkar á einungis eftir að styrkjast á komandi árum.

Ég er í eðli mínu ólæknandi bjartsýnismanneskja – og við sem þjóð erum öfundsverð af þeim tækifærum sem okkur bjóðast. En til þess að okkur megi auðnast að nýta þessi tækifæri samfélaginu til heilla - þá verðum við að standa saman og vera klár á þeim grunngildum sem við viljum byggja þetta samfélag okkar á.

Stjórnendur Landsvirkjunar hafa mótað skýra stefnu fyrir fyrirtækið og jafnframt útlistað hvernig skuli ná settum markmiðum. Það er nákvæmlega þetta sem við sem þjóðfélag þurfum að gera. Að móta sameiginlega sýn hvert við viljum fara og hvernig við ætlum að ná þangað. Ímyndið ykkur aflið sem það myndi leysa úr læðingi!

Ég óska starfsmönnum Landsvirkjunnar allra heilla og hlakka til þess að takast á við tækifæri framtíðarinnar með ykkur.