Ársfundur Byggðastofnunar

Ágæta samkoma

Eftir allt of langa útlegð eru Akureyringar aftur komnir með öflugt lið í efstu deild í knattspyrnu og í síðustu viku tryggðu Akurnesingar sér aftur keppnisrétt á meðal þeirra bestu. Ég veit ekki hvort Byggðastofnun á hér hlut að máli - en fyrir mér er þetta staðfesting á því að þrátt fyrir tímabundna erfiðleika þá birtir öll él upp um síðir.

Og það sama gildir í efnahags- og atvinnumálum okkar Íslendinga. Þær auðlindir sem forsjónin skammtaði okkur og sá mikli mannauður sem við búum yfir - á að tryggja okkur eftirsóknarverða stöðu meðal þjóða heimsins. En undanfarin of mörg misseri höfum við þurft að takast á við mikla erfiðleika sem við hægt en bítandi erum að sigrast á.

Öflugt og fjölbreytt atvinnulíf er forsenda þess að við sem þjóð getum náð markmiðum okkar – og því er ábyrgð okkar sem myndum stuðningskerfi atvinnulífsins mikil.

Við megum aldrei gleyma hlutverki okkar – og við verðum alltaf að vera tilbúin að leita nýrra leiða til að ná sem mestum árangri. Og það er á mína ábyrgð, sem ráðherra iðnaðar-, orku-, nýsköpunar og ferðamála, að það gangverk sem undir mitt ráðuneyti heyrir - sé bæði öflugt og skapandi.

Árið 2009 hófst undirbúningur að viðamikilli stefnumótun undir formerkjum Ísland 2020 í samstarfi við landshlutasamtök, samtök í atvinnulífi og aðra hagsmunaaðila. Til varð framtíðarsýn með aðgerðum sem eiga að stuðla að því að Ísland verði í fararbroddi annarra þjóða í verðmætasköpun, velferð og lífsgæðum. Ísland 2020 er þannig stefnumarkandi skjal um öflugra atvinnulíf og samfélag. Það felur m.a í sér áform um fjárfestingu í mannauði, menntun og nýsköpun en skilgreind hafa verið áhersluverkefni þessu til stuðnings þar sem iðnaðarráðuneytið gegnir mikilvægu hlutverki og ber ábyrgð á 11 af 29 verkefnum. Gerð atvinnustefnu fyrir Ísland er eitt veigamesta verkefnið en einnig má nefna samþættingu stefna og áætlana ríkisins, gerð fjárfestingaráætlunar og sóknaráætlanir landshluta.  

Sóknaráætlun landshluta er á ábyrgð iðnaðarráðuneytisins og innanríkisráðuneytisins. Nú á vormánuðum funduðum við ásamt forsætisráðuneyti og Sambandi íslenskra sveitarfélaga, með landshlutasamtökum þar sem verkefnið var kynnt. Í því felst að sóknaráætlanir verði unnar fyrir hvern landshluta í samstarfi við heimamenn sem m.a. forgangsraða verkefnum á viðkomandi svæði. Byggðastofnun hefur tekið þátt í þessu starfi og vinnur nú að undirbúningi mælinga á ýmsum sviðum búsetuskilyrða og atvinnuþróunar á landsbyggðinni. Þróunarstarfsemi Byggðstofnunar hefur gegnt veigamiklu hlutverki í þessari stefnumótunarvinnu, en lánastarfsemin hefur einnig komið við sögu seinustu misserin.

Lánastarfsemi Byggðastofnunar hefur ekki farið varhluta af þeim þrengingum sem gengið hafa yfir íslenska bankakerfið. Þetta kemur vel fram í afskriftareikningi stofnunarinnar en framlög í hann námu rúmlega 5,8 milljörðum á árunum 2009 og 2010 – sem leiddi til þess að í árslok 2010 var eiginfjárhlutfallið orði neikvætt um 2,4%. Auk bágrar eiginfjárstöðu eru nokkrir rekstrarlegir þættir varhugaverðir, sem þarf að huga sérstaklega að. Hér er vísað til mikilla erlendra skulda, samsetningar lánasafnsins og eignasafnsins.

Í gildandi lögum um Byggðastofnun er kveðið á um að stofnunin skuli varðveita eigið fé sitt að raungildi. Það hefur ekki tekist og alls ekki er víst að það sé raunhæf krafa í ljósi ríkjandi stöðu. Vegna þess ákvað ég í febrúar sl. að skipa nefnd til að meta lánastarfsemina og gera tillögur um endurskoðun hennar.

Gunnar Svavarsson, formaður nefndarinnar, mun fjalla um vinnu og tillögur hennar hér á eftir. Ég læt því nægja að geta þess nú að nefndin leggur til að ráðist verði í heildar endurskoðun á lögum um Byggðastofnun – og mun ég verða við því. Þar verður lánastarfsemin veigamikið úrlausnarefni, sem við verðum að glíma við og komast til botns í áður en langt um líður. Meðal annars þarf að ákveða hvort Byggðastofnun verði áfram fjármálafyrirtæki eða að núverandi fjármálastarfsemi þurfi að þróa inn á aðrar brautir. Þörfin fyrir þessa lánastarfsemi á efnahagslega köldum svæðum er svo sannarlega til staðar og skjóta þarf undir hana styrkari stoðum.. Þróunarstarfsemi Byggðastofnunar verður einnig skoðuð og m.a. metin út frá þeim grundvallarhugmyndum um framtíðarfyrirkomulag stoðkerfis atvinnulífsins, sem ráðuneytið hefur mótað síðustu misserin í samstarfi við stofnanirnar, atvinnuþróunarfélög og viðskiptavini stoðkerfisins. Þær hugmyndir hverfast um að einfalda stoðþjónustuna og gera hana skilvirkari. 

Þörf fyrir aukinn sveigjanleika, einföldun og styrkingu stoðkerfis atvinnulífsins hefur verið augljós í fjöldamörg ár. Viðskiptavinirnir, sem fyrst og fremst eru lítil og meðalstór fyrirtæki vita ekki alltaf hvert á að leita og hvaða þjónusta er í boði á hverjum stað. Til að bæta úr þessu höfum við rætt um mikilvægi þess að til verði ein gátt að þjónustu stoðkerfisins. Verkaskipting þarf að vera skýr og samstarfið að ganga snurðulaust.

Stofnanir iðnaðarráðuneytisins, Byggðastofnun, Nýsköpunarmiðstöð Íslands og Ferðamálastofa hafa allar á sinni könnu veigamikla stoðþjónustu. Síðustu misserin hafa þær hægt og bítandi færst nær hver annarri. Þannig hafa bæði Nýsköpunarmiðstöð og Ferðamálstofa verið í nánu og farsælu verkefnasamstarfi við Byggðastofnun.

Þetta samstarf vil ég efla og festa í formi. Til greina kemur að fella starfsemi allra þriggja í ein lög, án þess að einkenni hvers og eins tapist. Þannig verði áfram til Ferðamálastofa, Byggðastofnun og Nýsköpunarmiðstöð sem öll vinna að sömu markmiðum í nánu samstarfi en viðhalda sérþekkingu sinni og sérstöðu. Nýskipunin felst því fyrst og fremst í því að mynda samstæða heild, sem hefur meiri sveigjanleika og meira afl til að bregðast við vaxandi þörfum atvinnulífsins fyrir endurnýjun og nýsköpun.

Þar er hvorki verið að vísa til þess að leggja niður tilteknar stofnanir né fækka starfsfólki þeirra. Þvert á móti er gengið út frá því að sú starfsemi sem er til staðar innan þessara stofnana sé mikilvægur póstur í stoðkerfi atvinnulífs á vegum ráðuneytisins. Þannig er fremur lagt upp með að starfsmenn þessara stofnana geti unnið sameiginlega að stórum verkefnum og samnýtt krafta sína og sérþekkingu má þar nefna orkuskiptaáætlun í samgöngum sem dæmi. Við erum einfaldlega að samþætta stoðkerfið svo að það sé betur í stakk búið til að takast á við krefjandi verkefni þvert á málaflokka. Stofnanirnar muni áfram sinna þeim verkefnum sem þeim eru falin en notendur þjónustunnar verði varir við að kerfið verði samhæfðara, skilvirkara og einfaldara með uppbroti á ákveðnum starfsþáttum.

Á grundvelli þessa hef ég ákveðið að setja af stað vinnu til að móta leiðina að þessu markmiði. Hún verður mótuð í nánu samstarfi við starfsmenn stofnananna og leiðarljósið er gagnkvæmur ávinningur allra.  

Í nýrri stjórn Byggðastofnunar eru:

Ásta Dís Óladóttir, framkvæmdastjóri Fríhafnarinnar

Guðmundur Gíslason, framkvæmdastjóri Gámaþjónustu Austurlands

Gunnar Svavarsson, sjálfstætt starfandi ráðgjaf

Sigurborg Kr. Hannesdóttir, stofnandi og annar eigandi ráðgjafafyrirtækisins Ildi

Valdimar Hafsteinsson, framkvæmdastjóri Kjöríss

Ólöf Hallgrímsdóttir, ferðaþjónustubóndi á Vogum í Mývatnssveit

Þóroddur Bjarnason prófessor á hug- og félagsvísindasviði Háskólans á Akureyri – en hann er jafnframt formaður stjórnarinnar.

Fráfarandi stjórn, þeim Önnu Kristínu Gunnarsdóttur, Bjarna Jónssyni, Arndísi Soffíu Sigurðardóttur, Ásmundi Sverri Pálssyni, Drífu Hjartardóttur, Herdísi Sæmundardóttur, og Sturlu Böðvarsyni þakka ég kærlega fyrir störf þeirra í þágu Byggðastofnunar.

Það eru stórar áskoranir sem blasa við okkur sem þjóð. En fyrst knattspyrnuliði Bolvíkingum hefur tekist á undraskömmum tíma að gera tilkall til sætis í efstu deild í knattspyrnu – þá efast ég ekki eitt andartak um að stofnanir iðnaðarráðuneytisins séu þess megnugar að takast á við þær áskoranir sem að þeim beinast og leggja þannig sitt af mörkum til að efla íslenskt atvinnulíf. Hlakka til áframhaldandi samstarfs.