Tækni- og hugverkaþing 2011

Góðir þinggestir

Efnahagsleg endurreisn samfélagsins hefur verið stærsta verkefni sitjandi ríkisstjórna undanfarin ár. Þótt deila
megi um leiðirnar þá er ákvörðunarstaðurinn einn og hinn sami hjá okkur öllum. Leiðangurinn snýst fyrst og síðast um það hvernig við getum eflt atvinnulífið og skapað fjölbreytt störf – og með því lagt grunn að endurreisn efnahags
einstaklinga, fjölskyldna, fyrirtækja og hins opinbera.

LANGT KOMIN – GRUNNURINN LAGÐUR – EKKI SETIÐ AUÐUM HÖNDUM – UPPBYGGINGIN FRAMUNDAN.

Öflug nýsköpun er alger forsenda þess að við getum byggt hér upp sterkt, kraftmikið og gott samfélag. Endurnýjunarkrafa nútímans er einfaldlega svo sterk að samfélög sem ekki taka nýsköpun og frumkvöðlastarf alvarlega eru dæmd til að dragast aftur úr í samanburði þjóðanna.

Og nýsköpun er nauðsynleg í öllum fyrirtækjum og stofnunum – jafnt í hefðbundnu geirum atvinnulífsins sem þeim nýju og framsæknu. Og ríkisvaldið á að hvetja til nýsköpunar með ráðum og dáð.

Þrátt fyrir efnahagslegar þrengingar síðustu þriggja ára er athyglisvert að nýsköpunarkraftur þjóðarinnar hefur
lítið látið á sjá. Nýsköpunarfyrirtækjum hefur vaxið fiskur um hrygg, störfum þar hefur fjölgað og mörg ný fyrirtæki litið dagsins ljós. Frumkvöðlasetrin sem Nýsköpunarmiðstöð Íslands rekur hafa verið full og færri komist að en vilja.
Eftirspurn eftir stuðningi Tækniþróunarsjóðs við þróun nýrra lausna í þágu atvinnulífsins hefur aukist og endurgreiðslur kostnaðar við rannsóknir og þróun sýna að nýsköpunarstarfsemi er víðar að finna en við áður álitum.

Á liðnum tvemur árum höfum við lagt mikla áherslu á að þróa verkfæri til að styðja við nýsköpunar- og hugverkaiðnaðinn.

A: Lög um endurgreiðslur rannsóknar- og þróunarkostnaðar.

B: Opnun frumkvöðlasetra

C: Staðið vörð um sjóðina og verkefnafé þrátt fyrir mikinn niðurskurð. Höfum tekið niðurskurðinn í rekstrinum.

D: Enn höldum við áfram. Og leggjum nú drög að því með hvaða hætti við getum enn styrkt kerfið og þá ekki síst
samkeppnissjóðina nú loks þegar sést til sólar á ný í ríkisfjármálunum.

Átak til atvinnusköpunar, menningarsamningar, vaxtasamningar og Tækniþróunarsjóður: Ég á mér þá
framtíðarsýn að á næstu árum verði hann styrktur verulega. Ég tel það til fjárfestinga ekki útgjalda. Það þarf
ekki allt að gerast með auknum útgjöldum heldur þurfum við líka að skoða möguleika á breyttri forgangsröðun í fjármálum hins opinbera.  Mikilvægt að vera með opinn huga í þeim efnum.

Þegar við horfum til þeirra tækni- og hugverkafyrirtækja sem náð hafa hvað glæstustum árangri á undanförnum árum erum við um leið að sjá hverju hægt er að áorka þegar djarfir frumkvöðlar fá stuðning Tækniþróunarsjóðs til að gera hugmyndir að veruleika. (Dæmi 65% frumgerð)

Kæru þinggestir.

Ég tel þó mikilvægt að nefna þrjár áskoranir sem ég tel okkur standa frammi fyrir nú. Þetta eru þau atriði sem ég
hef mestar áhyggjur af og ég veit að mörg ykkar deila með mér þessum áhyggjum. Þetta eru þau þrjú verkefni sem ég tel brýnt að stjórnvöld vinni að á næstunni til að tryggja að fyrirtæki sem geti vaxið hér á landi – tryggja að við missum
ekki okkar flottu nýsköpunarfyrirtæki úr landi þegar þau byrja að taka út alvöru vöxt. Það er ekki nóg að styðja við þau á frumstigum heldur verður að tryggja gott umhverfi alla leið.

1.   Í fyrsta lagi: Aðgengi að sérhæfðu og menntuðu starfsfólki:  eitt mikilvægasta verkefnið til að efla tækni- og hugverkaiðnaðinn er bætt menntun og markvissar aðgerðir í menntamálum sem verði betur sniðnar að þörfum atvinnulífsins fyrir hæft og vel menntað starfsfólk. Á sama tíma og skortur er á háskólamenntuðu fólki í tækni- og raungreinum hefur um fjórðungur atvinnulausra lokið stúdentsprófi eða er háskólamenntaður. Ljóst er að þarna er ósamræmi sem verður að taka á. Þótt lögð verði aukin áhersla á tækni- og raungreinar er alls ekki verið að gefa í skyn að aðrar greinar verði hornreka - heldur aðeins að kúrsinn verði réttur af og tryggt að áherslur í menntamálum verði meiri aflvaki í endurreisn samfélagsins. 

Þróun hugverkaiðnaðaðarins á þessum erfiðu tímum sker sig frá öðrum starfsgreinum með afgerandi hætti. Hann stendur nú undir um 20% af öllum útflutningi og þar eru nú um 10.000 störf sem fer fjölgandi. Áætlað er að árlega þurfi um þúsund nýja tæknimenntaða starfsmenn inn á vinnumarkaðinn til að uppfylla þarfir þessara atvinnugreina.

Greinin hefur þá sérstöðu að hún byggir ekki á náttúrulegum auðlindum lands og sjávar heldur á mannauði sem getur fært sig um set, t.d. til landa þar sem samkeppnisaðstæður eru hagstæðari. Þetta gerðist á þensluárum fjármálabólunnar sem leiddi m.a. til þess að vöxtur hugverkafyrirtækja varð að mestu erlendis.  

Þrátt fyrir þetta nýja vaxtarskeið í hugverkaiðnaði, sem við upplifum nú,  er leiðin framundan ekki eins greið og í fyrstu kann að virðast. Vandinn er fyrst og fremst sá að vöxtinn hefur ekki verið unnt að manna með íslensku starfsfólki, sem hefur leitt til þess að hægt hefur á vexti fyrirtækjanna hér innanlands. Það leynist varla neinum að úr þessu þarf að bæta. Ef okkur tekst það ekki blasir ekkert annað við en að fyrirtækin hætta uppbyggingu sinni hér á landi og vöxturinn verður í útlöndum.

Ljóst er að til þess að vinna gegn þessari afleitu þróun þarf að gera nám í tæknigreinum áhugaverðara fyrir ungt fólk og jafnframt að efla námið og fella það betur að þörfum þessara vaxandi greina. Ég álít að það sé ekki verkefni neins eins aðila - heldur þurfa margir að koma að því, ekki hvað síst fyrirtækin sjálf – sem sum hver hafa þegar brugðist við þessu.

Það er dæmi um fyrirtæki sem stofnað hefur fyrirtækjaskóla innan eigin veggja í samvinnu við Vinnumálastofnun og
þannig opnað dyr sínar fyrir ungu fólki í atvinnuleit. Reynslan af þessu tilraunaverkefni er góð, en hún getur aðeins verið  tímabundin lausn, jafnvel þótt fleiri fyrirtæki feti í fótsporin. Það verður ekki lengur tjaldað til einnar nætur. Iðnaðurinn og stjórnvöld verða sameiginlega að finna varanlegar leiðir til að byggja upp þann þekkingargrunn sem við þurfum fyrir vaxandi hugverkaiðnað sem er og verður í auknum mæli undirstaða nýrrar sóknar í atvinnumálum.

En að næstu áskorun: Þá er það alveg ljóst í mínum huga að við verðum að gera miklu betur þegar kemur að því að taka saman áreiðanlegar hagtölur. Það er í reynd alger forsenda þess að aðgerðir stjórnvalda og annarra sem vinna að þróun atvinnulífsins verði markvissar. Þessi skortur er t.d. mjög bagalegur í starfi iðnaðarráðuneytisins varðandi
hverskonar stefnumótun – sem er þó eitt að meginviðfangsefnum þess. Í samvinnu við efnahags- og viðskiptaráðuneytið er farin af stað vinna sem miðar að því að Hagstofa Íslands greini miklu betur en nú er gert hlut „nýju atvinnugreinanna“
í atvinnu- og efnahagslífi. Okkur er brýn þörf á því að fá það á hreint hver þýðing greina eins og hátækniiðnaðar, hugbúnaðargeirans, skapandi greina og ferðamennsku er í raun í atvinnulífinu. Á grundvelli slíkra greininga erum við
betur í stakk búin til þess að taka ákvarðanir sem varða framtíðina. 

Við verðum að geta mælt nokkuð hratt og örugglega hvernig verkfærin sem við erum að þróa til stuðnings fyrirtækjum eru að reynast. Og við verðum að geta mælt hvaða áhrif ýmsar samfélags- og efnahagsbreyta og breytinga eru að hafa á ólíkar atvinnugreinar. Við þurfum sambærilegar tölur og nú er hægt að fá fyrir sjávarútveg og landbúnað fyrir
aðrar atvinnugreinar.

Þriðja áskorunin er gjaldmiðillinn: Ég ætla ekki að dvelja lengi við hann hér á þessu þingi. En ég ætla þó að lýsa þeirri skoðun minni að nýsköpunar- og tæknigeirinn – útflutningurinn á íslenska hugvitinu mun ekki þola lengi við í óbreyttu ástandi. Það er ástandi óvissu og ástandi óstöðugleika. Við lentum ekki bara í bankakrísu heldur líka gjaldmiðilskrísu sem við þurfum að vinna okkur útúr. Vissulega er umhverfið hagkvæmt eins og er fyrir útflutninginn. En hvað svo? Við búum við gjaldeyrishöft sem er ekki boðlegt. Við viljum heldur ekki fara til baka í of sterka krónu. Þessa umræðu þarf að fara að leiða til lykta í okkar samfélagi. Getum ekki stungið höfðinu í sandinn þó það sé freistandi. Ég tel farsælustu
leiðina vera að klára aðildarviðræður við ESB – semja um aðild okkar að evrunni og setja markið á að hún verði gjaldmiðill okkar Íslendinga í framtíðinni. Ekki eru allir sammála mér en umræðuna verðum við að taka því óbreytt ástand er óviðunandi. 

Kæru þinggestir:

Verkefnin eru ærin – og við sjóndeildarhringinn eru risavaxnar nýjar áskoranir sem ég hef hér farið yfir. En hér eru líka tækifæri – tækifæri til að endurskapa – tækifæri til að taka ákvarðanir um jákvæðar breytingar inn í framtíðina.

Öflugur og þróttmikill tækni- og hugverkaiðnaður er forsenda þess að við getum svarað þessu kalli tímans. Við
skulum láta athafnir fylgja orðum – göngum samhent til þeirra verka sem framundan eru – ræðum mál eins og gjaldmiðilinn fordómalaust og opinskátt. Þá munum við ná farsælli niðurstöðu.

Ég hlakka til að takast á við þessar áskoranir með ykkur. Þessar og miklu fleiri sem ég náði ekki að fara yfir hér í
tölu minni í dag. Ég hlakka til að heyra af niðurstöðum málstofa hér verða á eftir og ég þakka fyrir ykkar framlag til þessarar mikilvægu vinnu.