ÁSKORANIR Nýsköpunarþing 2011

Yfirskrift þessa nýsköpunarþings er - ÁSKORANIR. Það finnst mér einkar viðeigandi því sannarlega eru áskoranir allt um kring, og okkar að mæta þeim.

Áskoranir geta bæði falist í því að takast á við vandamál, en ekki síður í að grípa tækifæri. Framtíðin er stöðugt að skora
okkur á hólm.

Í reynd snúast þær áskoranir sem við stöndum frammi fyrir um það hvernig framtíð við viljum skapa okkur sem þjóð. Og ef okkur bregst kjarkur og þor til að takast á við þessar áskoranir, þá hverfa þær ekki - heldur magnast.

Góðir gestir,

Ég þarf ekki að eyða mörgum orðum í að draga upp mynd af áskorununum eftir hrun bankakerfisins. Síðan þá hefur margt gerst – og staðan í dag er önnur og betri.

Þó vissulega megi deila um einstakar ákvarðanir og verk þessarar ríkisstjórnar, þá er það starfi síðustu þriggja ára að þakka að áskoranir dagsins í dag eru allt aðrar en  fyrst eftir hrun. 

Það eru ekki til neinar töfralausnir sem geta þurrkað út nokkurn vanda á augabragði – en, gott fólk, það eru til leiðir að vinna á vandanum!

Á þeirri vegferð gegnir nýsköpun lykilhlutverki.  Öflug nýsköpun er alger forsenda þess að við getum byggt hér upp fjölbreytt og sterkt atvinnulíf, og framsækið og gott samfélag. Það vitið þið sem hér eruð saman komin í dag, manna best.

Á tækni- og hugverkaþingi Samtaka iðnaðarins í síðasta mánuði fór ég yfir helstu áherslur stjórnvalda í nýsköpun. Þar nefndi ég meðal annars mikilvægi þess að menntakerfið og atvinnulífið skildu þarfir hvors annars, án þess þó að vera hvort öðru undirgefið. Ég ræddi sömuleiðis þýðingu þess að búa yfir nýjustu hagtölum, mikilvægi rannsókna og öfugra samkeppnissjóða, og síðast en ekki síst þýðingu þess að hafa stöðugan gjaldmiðil; efnahagslegan stöðugleika.

Hér í dag langar mig að velta upp spurningunni hvort og þá hvernig hugsanleg aðild að Evrópusambandinu geti
nýst fyrirtækjunum okkar - og þá sérstaklega nýsköpunarfyrirtækjum.

Nú kunna sumir hér í salnum að hugsa „nú byrjar ráðherrann með Evróputrúboðið“ - en spurningin um aðild eða
ekki aðild er auðvitað ekkert trúaratriði. Við megum aldrei nálgast Evrópuumræðuna undir þeim formerkjum. Það eru kostir og gallar við aðild að ESB, eins og það eru kostir og gallar við aðrar ákvarðanir sem við tökum og önnur þau mál sem við fáumst við. 

Viðfangssefni okkar er að leggja yfirvegað og málefnalegt mat á kostina – og gallana – og taka ákvörðun út frá því. Evrópumálin snúast nefnilega um hagsmuni Íslands. Aðild að ESB er vitaskuld ekki markmið í sjálfu sér heldur leið
að því sameiginlega markmiði okkar allra að tryggja öryggi okkar, atvinnu og velferð.

Ég dreg enga fjöður yfir það að sjálf er ég hliðholl Evrópusamvinnunni og þeim áherslum sem ESB byggir starf
sitt á. Og ég sé mikla möguleika fólgna í því fyrir Ísland að ganga til liðs við sambandið, ekki síst fyrir nýsköpunargeirann.

Evrópa snýst nefnilega ekki bara um sjávarútveg og landbúnað, þó þær greinar skipti miklu fyrir okkur Íslendinga. Við munum sannarlega verja hag þeirra í yfirstandandi viðræðum.  

En Evrópa snýst enn frekar um hvernig við sköpum skilyrði fyrir fjölbreytt atvinnulíf og þróttmikla nýsköpun. Það er okkar sameiginlegi hagur, og höfum í því samhengi hugfast að margt af því besta sem er að gerast í nýsköpun hér á landi á sér einmitt stað í fyrirtækjum sem tengjast landbúnaði og sjávarútvegi!

Íslenskt nýsköpunarstarf hefur notið mjög góðs af þátttökunni í EES samstarfinu. Í sumar sem leið birti Rannsóknarþjónusta Háskóla Íslands tölur um að á síðustu 16 árum hefur Ísland notið nettóávinnings úr vísinda- og rannsóknarsamstarfi ESB, innan ramma EES-, sem nemur 10 milljörðum króna. Það munar aldeilis um minna.

Ég er þess fullviss að þennan ávinning getum við treyst og byggt á enn frekar.  Með aðild myndum við fá sæti við borðið þar sem ákvarðanir eru teknir um áherslur í vísinda- og nýsköpunarstarfi.

Mér segir svo hugur að til dæmis í evrópsku rannsóknarsamstarfi um endurnýjanlega orku passi fulltrúar Dana vel upp á það að vindorka sé meðal þeirra greina sem njóti stuðnings. En ég er ekki viss um að möguleikar tengdir jarðvarma séu eins ofarlega á blaði, enda er íslenski fulltrúinn frammi á gangi – við eigum ekki sæti við borðið. 

Þetta tilbúna dæmi sýnir okkar að við Íslendingar þurfum að vera virkir þátttakendur ef við ætlum að nýta okkur kosti alþjóðasamstarfs til fulls.

Á sviði nýsköpunar hafa margir sigrar unnist á Íslandi á liðnum árum og áratugum, og það hefur okkur
tekist án ESB-aðildar En við skulum heldur ekki fara í grafgötur með það að við þurfum traustari efnahagslegri umgjörð utan um nýsköpunarstarfið, við þurfum stöðugleika, fyrirsjáanleika, lægri vexti, aukna fjárfestingu, aukið samstarf á sviði tækni og vísinda, og greiðan aðgang að stærri mörkuðum.  Við þurfum trúverðugleika, og bættan aðgang að fjármagni fyrir fyrirtækin okkar. Við þurfum samkeppni, ekki fákeppni, og við þurfum opnun, ekki einangrun.

Það er af þessum ástæðum sem ég tel að nýsköpun á Íslandi myndi njóta góðs af aðild. Við myndum treysta núverandi samstarf, værum þátttakendur í stefnumótun og nytum  góðs af þeirri dýnamík sem fylgir því að vera nýtt aðildarríki; af þeim styrk sem fæst með því að vera hluti af stærri heild.

Gleymum ekki að nýsköpun er algert kjarnamál í Evrópusamvinnunni og þungamiðjan í framtíðaráætlun og framtíðarsýn ESB um „Evrópu 2020“. Sú áætlun gengur út á að flétta saman nýsköpun og sjálfbæra þróun, vinnu og velferð, og eftir henni er unnið með markvissum hætti í öllum aðildarríkjum.

Eigum við Íslendingar ekki samleið með öðrum Evrópuríkjum – Svíum, Írum, Eistlendingum og Finnum – þegar kemur að framtíð nýsköpunar og sprotastarfsemi?

Þetta þurfum við að skoða – og þetta þurfum við að ræða.

Við skulum nálgast Evrópumálin með opnum huga, og þegar aðildarsamningur liggur fyrir þá leggur þjóðin mat á mögulega kosti og galla aðildar. Hagsmunir nýsköpunarfyrirtækja og frumkvöðla á Íslandi eiga að vera hluti af því heildarmati.

Góðir gestir,

Ég hvet ykkur sem hér eruð til að taka forystu í því að auka umræðu um áhrif Evrópusambandsaðildar á nýsköpun á Íslandi. 

Og svo ég endi á þeim nótum sem ég byrjaði með, þá er þetta er ein af þeim áskorunum sem við stöndum andspænis. En Evrópa er alls ekki eina áskorunin. Við þurfum líka að ræða hvernig við nýtum okkur Ný tækifæri á Norðurslóðum og tækifæri sem tengjast Endurnýjanlegri orku, hvernig við tryggjum Fæðuöryggi og tökumst á við Öldrun, svo nokkur dæmi séu nefnd. 

Það - hvernig okkur farnast í framtíðinni fer ekki síst eftir því að við sem þjóð náum að þétta raðirnar og takast sameinuð á við verkefnin. Ekki í þeim skilningi að allir séu fullkomlega sáttir við þær ákvarðanir sem teknar eru – það verður víst seint. Heldur í þeim skilningi að okkur auðnist að eiga hreinskiptna og heiðarlega umræðu um þær mikilvægu áskoranir sem blasa við okkur og varða þjóðarhag.

Ég minnist orða Roosevelts, Bandaríkjaforseta, sem sagði að við hefðum ekkert að óttast, nema óttann sjálfan.

Við skulum ekki að hræðast áskoranirnar og látum engan hræða okkur frá því að ræða málin.

Ég þakka fyrir þann heiður að fá að ávarpa Nýsköpunarþing.