Ávarp sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra við setningu Búnaðarþings 2012

Forseti Íslands, Ólafur Ragnar Grímsson, formaður Bændasamtaka Íslands, Haraldur Benediktsson, ágætu
búnaðarþingsfulltrúar og aðrir gestir.

Steinn Steinarr segir svo í kvæðinu sínu Landsýn:

Ísland, minn draumur, mín þjáning, mín þrá,
mitt þróttleysi og viðnám í senn.
Þessi vængjaða auðn með sín víðerni blá,
hún vakir og lifir þó enn.

Sjá, hér er minn staður, mitt líf og mitt lán,
og ég lýt þér, mín ætt og mín þjóð.
Ó, þú skrínlagða heimska og skrautklædda smán,
mín skömm og mín tár og mitt blóð.

Já, síðustu misserin hafa tekið á þjóðina og jafnvel svo að sumir hafa farið að efast um að Ísland sé þeirra staður – það hafi lítið upp á að bjóða – nema þjáningu og vonleysi, - tár og blóð. Á árinu 2009 varð umtalsverður brottflutningur frá landinu umfram þá sem fluttu heim, og í fyrsta skipti í um eða yfir 100 ár fækkaði landsmönnum beinlínis. Þar skipti að
vísu mestu að umtalsverður fjöldi fólks af erlendum uppruna sem komið hafði til landsins á þenslutímanum sneri til baka, en ísleskir ríkisborgarar fluttu einnig frá landinu í þó nokkrum mæli. Nú hefur sem betur ferð dregið verulega úr þessum brottflutningi og landsmönnum fjölgaði á ný, bæði 2010 og 2011. Landsmenn eru nú fleiri en nokkru sinni og rjúfa væntanlega í fyrsta sinn 320 þúsund íbúa markið um miðbik ársins.

Sem sagt; miklu fleiri segja – sjá, hér er minn staður, mitt líf og mitt lán og e.t.v. eiga þessi orð ekki betur við nokkra aðra atvinnugrein en íslenskan landbúnað. Landið sjálft með öllu því sem það hefur upp á að bjóða er og verður forsenda hans.

Svo er annað mál að landið eitt ræður ekki afkomu bænda, þar spila einnig inn í allir aðrir þættir samfélagsins og þjóðarbúskaparins, bændur og íslenskur landbúnaður eru hluti af samofinni heild, innviðir, verðmætasköpun og uppbygging, menning, menntun og þjónusta eru allt hluti gangverks sem heytir Ísland.

Ég er upprunninn í sveit og þar á ég mínar rætur. Eftir því sem árin líða er ég sífellt þakklátari fyrir að hafa alist þar upp og fengið að ganga á þann skóla sem hið daglega sveitalíf – með svita og tárum, - en þó ekki síður gleði og hamingju og sambúð kynslóðanna í stórfjölskyldu í sveit hefur upp á að bjóða. Tek ég mér í munn ágæt orð einhvers sem sagði að „hægt væri að fara brott úr sveitinni – en sveitin færi aldrei úr þeim sem þaðan flytur“.

Ágæta samkoma

Svo hafa mál skipast að í þriðja skipti á nokkuð löngum þingmannsferli hefur mér verið falið að fara með
málefni landbúnaðarins og get ég af heilum hug sagt að við því verki tek ég jafn ánægður og áhugasamur og í hið fyrsta sinn 33 ára gamall á haustdögum 1988.

Fyrir þremur árum – 2009, ávarpaði ég Búnaðarþing og var þá útlitið vægast sagt uggvænlegt. Skollið var á
efnahagsóveður, erfnahagslegt fárvirðir væri nær að kalla það, sem byrgði alla sýn. Raunverulega var það svo að enginn vissi hvernig þau ósköp myndu enda – gat það virkilega verið svo að Ísland væri að verða gjaldþrota – og hvað þýddi það?

Slíkar hugsanir, framandi sem þær voru þjóð sem talið hafði sig eina hina ríkustu í heimi, leituðu á huga
fólks. Erlendir blaðamenn báru oftar en ekki fyrst upp spuringuna um, hvort þjóðargjaldþrot væri yfirvofandi.

Ljóst var að tafarlaust yrði að bregðast við ef verja ætti landið gjaldþroti og endurheimta efnahagslegt
sjálfstæði þjóðarinnar . Eins fjarstæðukennt og allt tal um mögulegt þjóðargjaldþrot hefði hljómað í eyrum flestra á tímum veislunnar miklu fyrir hrunið - heyrum við slíkt nú æ oftar nefnt þegar rætt er um efnahagsástand sumra, - að því við
töldum þar til fyrir skemmstu – allvel stæðra ríkja í Evrópu.

Hættan hér var raunveruleg. Án tafarlausra, umfangsmikilla og því miður oft sársaukafullra aðgerða hefði
getað farið illa og það tiltölulega hratt.

Þessi kreppa kom ekki síður niður á bændum en öðrum landsmönnum og gerir auðvitað enn. Voru þeir þó ekki
ofhaldnir fyrir. En, í tilviki landbúnaðarins, rétt eins og þjóðarinnar allrar fullyrði ég að hættunni hefur verið afstýrt og skiptir þar miklu hið farsæla samkomulag sem tóks milli ríkisvaldsins og bændasamtakanna um að verja sjálfan
grunn framleiðslunnar og þar með kjörin eftir föngum með endurskoðun og framlengingu búvörusamninganna á árinu 2009.

Ég ætla ekki að fjölyrða mikið um þetta ástand sem var – meiru skiptir að horfa fram á veginn enda staðreyndin sú – að á erfiðleikatímum stoðar lítt að leggja árar í bát og hætta að róa. Nei – það sem gildir er að missa ekki kjarkinn heldur spyrna við, róa og ná landi.

Ég leyfi mér að fullyrða að staða efnahagsmála – og landsmála yfirleitt – er allt önnur og betri en hún var í ársbyrjun 2009 þegar ég stóð hér í pontu og þá var útlit fyrir að gæti orðið um árabil. Undanfarin ár hef ég gengt stöðu fjármálaráðherra og ætti mér því að vera sæmilega kunnugt um hve staða þjóðarbúsins hefur batnað og traust til okkar
aukist. Þar var ekkert eftir. Tiltrú á landinu útávið þurfti að byggja upp frá grunni, úr rústum, en nú er svo komið að borin er vaxandi virðing fyrir því að Íslendingar hafi tekist af einurð á við sinn vanda og séu að sigrast á honum. Nú síðast á föstudag fyrir rúmri viku hækkaði eitt af stóru matsfyrirtækjunum lánshæfismat okkar upp í fjárfestingaflokk með stöðugum horfum og vísaði til þess árangur sem náðst hefur í ríkisfjármálum og efnahagsmálum almennt. Öll
stóru matsfyrirtækin meta nú Ísland í fjárfestingaflokki og tvö með stöðugum horfum. Íslandi opnaðist aðgagur að alþjóðlegum fjármálamarkaði í júní mánuði sl. í fyrsta sinn síðan 2006 og tveimur mánuðum síðar lukum við samstarfinu við Alþjóðagjaldeyrissjóðin.

Ekki aðeins hefur tekist að afstýra allri hættu á greiðslufalli eða gjaldþroti þannig að slíkt er löngu hætt að
ræða. Heldur, og ekki er síður um vert, að allt útlit er fyrir íslensku þjóðinni takist að keyra upp úr þessum mikla efnahagsöldudal á skemmri tíma og með minni áföllum en flestir þorðu að vona.

Miðað við ástandið eins og það blasti við Íslendingum og heiminum öllum er það furðuleg umræða þegar
jafnvel þeir sem bera nú höfuðábyrgð á ósköpunum, hrópa og undrast erfiðar sparnaðaraðgerðir eða breytingar á skattkerfinu sem miða að því jafna byrgðar á öxlum landsmanna og forða íslensku þjóðinn frá stórslysi.

En um leið er það vissulega svo að það fer að verða auðveldara að segja nú get ég . Já; nú get ég, því aðrir hafa tekið á sig erfiðið og pólitíska herkostnaðinn af því sem til þurfti að koma þjóðarskútunni íslensku fyrir vind

Ekkert eitt atriði sem slíkt varð okkur til bjargar en ég vil þó nefna mikilvægi þess að þegar á hefur reynt,
hefur þjóðin sínt ótrúlegt þolgæði og staðið mun betur saman en okkur ráðamönnum hennar hefur iðulega auðnast að gera. Og, þjóðin hefur enn á ný lært þá lexíu hversu mikilvægir grunnatvinnuvegir okkar eru. Þar á ég ekki síst við sjávarútveg, landbúnað og ferðaþjónustu. Sterkir innviðir og vel upp byggðar og vel mannaðar kjölfestustofnanir, ekki síst á sviði opinberrar þjónustu hafa staðist þolraunina við erfiðar aðstæður.

Það er nú einu sinni svo að sjaldan er of oft þakkað það sem vel er gert og vil ég því við þetta tækifæri þakka
íslenskum bændum og íslenskum landbúnaði fyrir framlag þeirra til endurreisnar hagkerfisins. Bændur hafa áður lagt sitt af mörkum á afdrifaríkum tímum og ber þar hæst í sögunni framlag þeirra til þjóðarsáttarinnar 1990.

Ég er fjarri því viss um að fólk almennt hafi áttað sig á hve staðan hér hefði getað orðið alvarleg ef við hefðum þurft að kaupa inn allar landbúnaðarvörur – stór skuldug þjóð og gjaldeyrislaus eins og var þegar verst lét.

Kraftmikill landbúnaður er nauðsynlegur til að tryggja fæðuöryggi þjóðarinnar. Gamalt máltæki segir: „Enginn veit hvað átt hefur fyrr en misst hefur“ en svo sannarlega vona ég að við verðum aldrei í þeim sporum.

Hér vil ég minna á þá umræðu sem nú á sér stað í Grikklandi. Í því skelfilega efnahagsöngþveiti sem þar er, eru ráðamenn að átta sig á því að grískur landbúnaðar er illa laskaður og fjarri því að fullnægja þörfum þjóðarinnar. Nú er það helst til ráða þar í landi að reyna að endurreisa hann þannig að þjóðin geti í ríkari mæli byggt á eigin matvælaframleiðslu. Slíkir hlutir eru ekki lengra frá okkur í tíma og rúmi en þetta.

Landbúnaður er ekki þannig atvinnugrein að allt í einu sé hægt að rjúka til og auka framleiðsluna í einu vetfangi. Það er heldur ekki hægt að draga skyndilega úr henni eða hætta framleiðslunni á einum degi. Meðal annars af þeim sökum er mikilvægt að þjóðin eigi sér langtíma stefnu í málaflokknum og hana er nú tímabært að ræða og móta, í ljósi nýliðinnar reynslu og með framtíðarhagsmuni og möguleika okkar að leiðarljósi. Hér eru á margan hátt kjöraðstæður til sjálfbærrar og framsækinnar þróunar á svið matvælaframleiðslu og matvælaiðnaðar. Landið grær nú upp í mun meira mæli en af því eyðist, Hér eru miklir möguleikar til orkuskipta yfir í endurnýjanlega eða vistvæna orkugjafa. Hér er gnægð ferskvatns, landrými og hreint loft. Já, hér höfum við svo mikið af mörgu því sem aðrir hafa af skornum skammti og vaxandi eftirspurn verður eftir á komandi áratugum í hrjáðum heimi.

Væri nú ekki gaman ef umræða um landbúnað, bændur og sveitir landsins snerist á næstu misserum og árum um
þessa möguleika, um öll tækifærin sem við eigum, um öll störfin og gjaldeyristekjurnar sem stórsókn í landbúnaði og matvælaframleiðslu geta skapað okkur, í stað þess að jagast um það hvort flytja eigi meira eða minna inn af
kjúklingabringum.

Já – íslenskur landbúnaður gegnir fjölþættu hlutverki, ekki aðeins að framleiða holl matvæli á verði sem hefur á seinni árum orðið betur samkeppnisfært og tryggja fæðu- og matvælaöryggi þjóðarinnar – heldur er hann einnig sjálf forsenda
búsetu í dreifbýli, viðheldur margskonar menningar- félags- og umhverfislegum þáttum, styður ferðaþjónustu og er
uppspretta fjölþættrar nýsköpunar sem gagnast öðrum atvinnugreinum.

Í raun má segja að ferðaþjónusta í dreifbýli byggist að stórum hluta á þeim grunni sem íslenskur landbúnaðar skapar; - fólki, landi, húsnæði, þekkingu á náttúru og menningu, handverki og vinnslu og sölu hvers kyns minjagripa sem ferðamenn kjósa að eignast.

Ég ætla ekki að fjölyrða um þá gífurlegu breytingu sem ferðaþjónustan hefur tekið á síðustu áratugum en víst
er að þar skipa sveitirnar og þeir sem þar búa og þjóna ferðamönnum stórt hlutverk. Um langt árabil og einnig nú, eftir hrunið og þegar við þurfum þess með sem aldrei fyrr vex ferðaþjónustan hraðast allra eða minnsta kosti flestra
atvinnugreina og siglir hraðbyri upp að sjávarútvegi og iðnaði sem ein mikilvægasta gjaldeyrissköpunargrein landsins. Þarf reyndar ekki mikla reikningskunnáttu til að sjá að með sama áframhaldi í ekkert svo mörg ár í viðbót tekur hún einfaldlega forustuna og verður í þeim skilningi númer eitt.

Allt helst þetta í hendur. Ferðaþjónusta í dreifbýli væri fátæklegri og allt annars eðlis ef ekki væri þar til staðar
öflug búseta og undirstaða öflugra byggða er að þar sé rekinn þróttmikill landbúnaður í einhverri mynd. Íslensk ferðaþjónusta og landbúnaðurinn eru hluti af einni heild.

Einnig með þetta í huga, auk alls hins, tel ég mikilvægt að fjölskyldubúið haldi sínum sessi sem grunneining
landbúnaðarins og sveitanna .

Góðir áheyrendur

Ég vil nú drepa á nokkur mál sem unnið hefur verið, eða unnið er, að í ráðuneytinu.

Breyting á lögum um búfjárhald og velferð búfjár.

Tvö frumvörp eru á leið til Alþingis. Annars vegar frumvarp til nýrra heildarlaga um velferð búfjár sem taka munu við af gildandi lögum um dýravernd og hins vegar frumvarp til nýrra laga um búfjárhald sem taka munu við af gildandi lögum um búfjárhald og fleira.

Bæði þessi frumvörp eiga rót sína að rekja til vinnu nefndar sem skipuð var á árinu 2008 og var falin heildarendurskoðun dýraverndarlaganna auk þess m.a. að yfirfara ákvæði búfjárræktarlaganna. En eins og við vitum hefur málaflokkurinn verið klofinn. Dýraverndarmálin hafa verið á verksviði umhverfisráðuneytisins, allt frá stofnun þess og jafnframt allt er lítur að meðferð gæludýra o.þ.h.

Aftur á móti hefur flest það er snýr að meðferð og velferð búfjár verið á verksviði landbúnaðarráðuneytisins, nú sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneytisins.

Þessi uppskipting málaflokksins hefur haft margháttað óhagræði í för með sér og lagði nefndin því til að málaflokkurinn í heild yrði sameinaður undir forræði sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneytisins og framkvæmd hans í heild yrði hjá Matvælastofnun en samkvæmt núverandi skipulagi koma bæði Umhverfisstofnun og Matvælastofnun að þessum málum.

Málefni þau sem lúta að veiðum, vernd og friðun villtra fugla og villtra spendýra, annarra en sjávarspendýra, verður eftir sem áður á forræði umhverfisráðuneytisins, enda stóð aldrei annað til.

Flækjurnar í stjórnsýslulegum umbúnaði þessa málaflokks hafa verið fleiri en þannig hefur búfjáreftirlitið verið á verksviði sveitarfélaga en nú er lagt til að það verði fært til Matvælastofnunar. Það mun tryggja heildarsamræmingu og auka á skilvirkni. Nýju lögin um búfjárhald sem taka munu við af gildandi lögum um búfjárhald o. fl. fáist samþykki Alþingis munu þá fjalla einvörðungu um vörslu og merkingu búfjár og öflun hagtalna.

Í frumvarpinu að hinum nýju heildarlögum er eins og þegar er fram komið í máli mínu gert ráð fyrir að hugtakið dýravelferð komi í stað hugtaksins dýravernd. Dýravelferð er víðtækara hugtak og er þetta í takt við þróun mála í löggjöf nágrannalanda okkar en nefndin hafði til hliðsjónar við vinnu sína lög og greinargerðir erlendis frá, einkum nýlega löggjöf í málaflokknum frá Noregi.

Ég er sannfærður um að hin nýja löggjöf muni hafa mikið hagræði í för með sér og verða réttarbót fyrir þá er í hlut eiga en mikið verk er framundan að setja reglugerðir við hin nýju heildarlög en verkáætlanir þar að lútandi liggja fyrir í ráðuneytinu.

Fiskeldi

Fiskeldi fer að miklu leyti fram í dreifbýli landsins þar sem þessi atvinnugrein veitir fjölda manns atvinnu þar á meðal sveitafólki sem drýgir tekjur sínar með vinnu við fiskeldið og úrvinnslu þeirra matvara.

Á síðasta ári voru framleidd tæp 6 þúsund tonn af eldisfiski í eldisstöðvum víða um land. Um helmingur af framleiðslunni var eldisbleikja, en aðrar tegundir sem framleiddar eru í eldisstöðvum eru lax, regnbogasilungur, þorskur, sandhverfa og lúða.

Heildar útflutningsverðmæti eldisfisks var á síðasta ári um 4 milljarðar. Gert er ráð fyrir verulegri framleiðsluaukningu á árinu 2012 og tilheyrandi verðmætaaukningu.

Aukin kornrækt.

Vaxandi kornrækt hefur tvímælalaust orðið til að auka framleiðni í landbúnaði og þá einkum í mjólkurframleiðslunni. Áhrif kornræktarinnar eru bæði bein og óbein þar sem kornræktin skilar sér einnig í bættum heyfeng í túnum þar sem endurræktun fer fram með jöfnu millibili.

Í skýrslu sem ráðuneytið lét vinna og forveri minn Jón Bjarnason kynnti í ríkisstjórn kemur skýrt fram að það má þrefalda kornræktina þannig að þjóðin verði sér nóg um byggræktun. Að auki er þar bent á ýmsa möguleika sem
rannsókna og þróunarstarfið getur lagt grunn að.

Ég hef hug á að skoða hvernig koma megi þessum tillögum til framkvæmda en þær beinast að breyttri tilhögun í
stuðningi við ræktunarstarfið þannig að stuðningur til kornræktarinnar verði nær því sem hann er í nágrannalöndum okkar.

Skógrækt

Landshlutaverkefnin í skógrækt hafa nú starfað samkvæmt núverandi skipulagi í einn og hálfan áratug. Skógrækt hefur að mínu mati þegar sannað gildi sitt sem búgrein til viðbótar við allt annað gildi sem hún hefur, þar með talið sem viðbrögðum við loftslagsvandanum. Þessi starfsemi hefur óhjákvæmilega orðið fyrir skerðingu á síðustu árum en með batnandi fjárhag ríkisins verður vonandi vilji til að efla hana á ný.

Með hverju árinu fellur til meira og meira af skógarafurðum sem verið er að vinna úr. Fari svo fram sem
horfir mun framleiðsla skógarafurða í einni eða annarri mynd verða landsmönnum veruleg búbót á komandi árum og áratugum.

Skógrækt og nýting skógarafurða fellur vel að því græna hagkerfi sem stefnt er að, auk þess sem í leiðinni er bæði verið að endurheimta klæði á landið okkar, veita því skjól, auðga umhverið og bæta búskaparhætti – tiltek ég þar m.a. skjólbeltanotkun við tún, akra og beitarhaga.

Aukin skógrækt er í anda þess sem verið er að vinna að í skógarlitlum nágrannalöndum s.s. Danmörku og Írlandi.

Skógræktin þarf hins vegar, eins og allt annað sem við gerum og hefur áhrif á umhverfið og ásýnd landsins, að fara fram í sátt við önnur sjónarmið. Á það hefur skort að ræktunarmenn og annað áhugafólk um umhverfið töluðu nóg saman.

Vinna við matvælalöggjöf EES- samningsins.

Ráðuneytið hefur yfirumsjón með að innleiða matvælalöggjöf EES samningsins en þessi löggjöf var tekin upp í þann sama samningi árið 2007.

Þann 1. mars 2010 tók gildi hollustuháttalöggjöf vegna matvæla og fóðurs þar sem fjalla er um öryggi matvæla og fóðurs og almennar meginreglur um framleiðslu, meðferð, dreifingu og geymslu matvæla. Þessar reglur giltu um öll matvæli önnur en búfjárafurðir þar til 1. nóvember 2011 en þá tók löggjöfin gildi fyrir landbúnaðarafurðir.

Ísland hefur framfylgt kröfum EES samningsins hvað varðar heilbrigði sjárvarafurða frá 1995 en nú munu þessar reglur einnig gilda um heilbrigði og hollustu búfjárafurða. Markmið þessara lagabreytinga er að samræma reglur og þannig auðvelda viðskipti með dýraafurðir á EES svæðinu. Þessar reglur varða, m.a. merkingar dýra, eftirlit með efnaleifum í dýraafurðum og innflutningseftirlit vegna dýraafurða frá löndum utan EES svæðisins.

Í þessu sambandi vil ég þó nefna að innflutningsbann á hráu kjöti og hráum eggjum skv. 10. gr. laga nr. 25/1993, um dýrasjúkdóma og varnir gegn þeim, var ekki afnumið og helst því í íslenskum lögum. Því er hins vegar ekki að leyna að sú leið sem Ísland að lokum fór við þessa innleiðingu er ekki óumdeild.

Á árinu voru settar reglur um merkingar og rekjanleika erfðabreyttra matvæla og fóðurs. Þar er framleiðendum og innflytjendum slíkrar vöru gert skylt að merkja vöruna sem erfðabreytta þannig að neytendur sé upplýstir um erfðabreytt innihald vörunnar.

Eins og flestir hér inni þekkja vel þá fylgdu innleiðingu á þessu regluverki talsverðar breytingar í fyrirkomulagi dýralæknaþjónustu og umtalsvert aukin kostnaður sem ríkið hefur orðið að taka á sig. Reynt er að tryggja, við erfiðar aðstæður í ríkisbúskapnum, viðunandi dýralæknaþjónustu, einkum í dreifðum byggðum þar sem slík þjónusta á erfitt uppdráttar á viðskiptalegum forsendum. Það er ekki hægt að segja að það hafi tekist alveg hnökralaust þó allir reyni sitt besta. Einnig þarf að hafa í huga tengsl slíkra skipulagsbreytinga og kjaramála dýralækna, þó mikilvægt sé að halda þeim þáttum aðskildum eins og mögulegt er.

Jarðarmál

Mikill fjöldi eyðijarða og bújarða er eins og kunnugt er í eigu ríkisins. Ráðuneytið hefur unnið að því að tölvuskrá öll skjöl sem varða ríkisjarðirnar og nú þegar nýtist sú vinna þegar finna þarf upplýsingar. Búið er að leggja mikla vinnu í að gera gagnagrunn og er stefnt að því að taka hann í gagnið í mars. Við þann grunn verða beintengingar við aðra grunna og skjöl og allt til mikils hagræðis.

Kaup og sala jarða hefur verið talsvert í umræðunni ekki síst eftir að kínverski fjármálamaðurinn Nubo vildi kaupa Grímssstaði á Fjöllum eins og kunnugt er. Ýtti það mál við mörgum og minnir okkur á hversu sterkar taugar þjóðin ber til landsins og að mönnum er ekki sama um hvernig með er farið.

Á sínum tíma var lögð í það vinna í ráðuneytinu að marka stefnu um hvaða ríkisjarðir eigi að vera þjóðareign. Allir eru t.d. sammála um að Þingvellir eigi að vera sameign landsmanna og spurningin var og er hvort menningarleg og umhverfisleg rök eru fyrir að sama eigi að gilda um margar fleiri jarðir og landsvæði, einnig hvort ríkið á að eiga tilteknar jarðir vegna vatnsafls- og jarðhitaauðlinda eða annarra mikilvægra verðmæta eins og náttúrugersema eða sérstakra sögustaða. Hér þurfa nokkur ráðuneyti, einkum forsætis-,landbúnaðar-, umhverfis-, og mennta- og menningarmálaráðuneytin að vinna saman.

Þörf er á að skoða þessi mál öllsömul, þar með talið að sjálfsögðu jarða- og ábúðarlögin, og gjarnan tengja við heildstæðari sýn um sameign á þjóðarauðlindum, meðferð lands almennt og stöðu og framtíðarmöguleika landbúnaðar í okkar þjóðarbúskap.

Heilbrigði matvæla

Íslenskur landbúnaður er þekktur hér sem annars staðar þar sem hann er á boðstólum. Neytendur eru líka vel upplýstir og vilja vita hvað þeir eru að kaupa. Því má hvergi slaka á kröfum um heilbrigði og hollustu og fylgja verður þeim reglum sem settar eru. Þetta snýr ekki að framleiðendum einum heldur byrgjum, úrvinnslu- og eftirlitsaðilum og öðrum sem falið er að gæta alls þessa.

Að undanförnu hafa komið upp nokkur mál sem eru okkur hrollköld áminning um að hvergi má sofna á verðinum. Díoxin, Kadmíum, iðnaðarsalt. Ég þarf ekki að segja mikið meira.

Kannski voru þessi tilfelli þörf áminning til þeirra sem málið varðar. Við lifum í upplýstu samfélagi sem krefst þess að allir standi sína vakt. Á það merki sem íslenskur landbúnaður og matvælaiðnaður hefur skapað sér hér og erlendis mega slíkir blettir ekki falla.

Til að víkja örstutt að öðrum samskiptamálum þá nefni ég fyrst endurskoðun búnaðarlagasamnings sem sammæli er um milli ráðuneytisins og bændasamtakanna að hefjast handa um á næstu vikum. Samingurinn rennur út í árslok og því mikilvægt að hefja strax þá vinnu. Mér er kunnugt um þá skoðun sem staðið hefur yfir á vegum bændasamtakanna á fyrirkomulagi landbúnaðarráðgjafarinnar og lýsi mig velviljaðan því að sú stefna sem þar verður tekin, og verður ugglaust til umfjöllunar hér á þinginu, verði höfð til hliðsjónar.

Loks vil ég nefna að svo gengur klukkan á búvörusamningana sjálfa og því eðlilegt að í framhaldi af vinnu við búnaðarlagasamningin þá fari menn að setja sig í stellingar hvað þá varðar enda lifa þá ekki nema tvö ár eða svo af
gildistíma mjólkursamningsins.

Þá ætla ég að víkja að sölu og útflutningi búvara á síðasta ári.

Árið 2011 voru flutt út um 3.000 kg af íslenskum æðardúni að verðmæti 375 m. kr. Markmiðið er að auka fullvinnslu hér heima með tilheyrandi virðisauka. Meðalverð reis hratt á síðasta ári og virðist sem útflutningur á lykilmarkað í Japan hafi ekki beðið hnekki vegna náttúruhamfara.

Veruleg tækifæri felast í æðardúnframleiðslu og getur hann tengt saman ólíkar atvinnugreinar, s.s. æðarrækt, fatahönnun og listgreinar, ferðaþjónustu o.fl.

Á árinu 2011 endurnýjaði ráðuneytið gæðavottorð og setti skjaldarmerki Íslands á það. Ennfremur voru útbúin sérstök
vottorð hugsuð til vottunar á fullunnar vörur sem ýtir undir sérstöðu og ímynd æðardúns og fullvissar kaupendur um gæði vörunnar.

Þetta er 4 besta ár í magni á þessari öld og annað hæsta í krónum talið. 2010 var metár bæði í magni og krónum og má telja gott á tímum heimskreppu.

Sala mjólkurvara hefur gengið vel þegar á heildina er litið, þó hefur orðið samdráttur í sölu mjólkurvara upp á tæp 2,7%. Af þessum sökum lækkar heildargreiðslumark þessa árs í 114,5 milljónir lítra en var árið áður 116 miljónir lítra.

Talsverður útflutningur var á mjólkurvörum á sl. ári, t.d. voru flutt út liðlega 550 tonn af undanrennudufti og 512 tonn af smjöri á meðalverðinu 536 kr./kg. Það sem kemur einna skemmtilegast á óvart var að 385 tonn af skyri voru flutt út á 455 krónur á kílóið að meðaltali. Þetta verður að teljast ánægjuleg þróun.

Sala á kindakjöti hér innanlands nam liðlega 6.000 tonnum en það er sölusamdráttur upp á 4,3%. Vera kann að meintur skortur á lambakjöti síðsumars spili þarna eitthvað inn í. Hins vegar hefur útflutningur á lambakjöti gengið vel. Á sl. ári var heildarútflutningur á kindakjöti 2.680 tonn og var meðalverð um 742 kr./kg og hafði hækkað úr 616 kr./kg eða um 20%.

Þá vil ég geta þess að síaukin eftirspurn er eftir innyflum sláturdýra og fengust um 83 milljónir króna fyrir þessar afurðir í útflutningi, en þessar tölur vil ég nefna sem dæmi um verðmæti sem lítt hefur verið gefinn gaumur að síðustu árin.

Bæði sláturleyfishafar og Samtök afurðastöðva í mjólkuriðnaði hafa leitað til ráðuneytisins með beiðni um að stjórnvöld beiti sér fyrir auknum kvótum inn til Evrópusambandsins, einkum fyrir lambakjöt og skyr vegna mikillar eftirspurnar.

Þetta mál hefur verið í óformlegum farvegi undanfarna mánuði, en ég tók það upp á fundi mínum í Brussel í janúarmánuði sl. Ég á von á því að hreyfing komist á málið á næstunni, en minni jafnframt á að auknir kvótar inn til Evrópu geta einnig þýtt kröfur á móti. Það hlýtur hins vegar að teljast ánægjulegt að vaxandi eftirspurn er eftir íslenskum landbúnaðarafurðum á verði sem hefur farið hækkandi.

Góðir áheyrendur.

Ég nefndi hér á undan tölur um vaxandi útflutning nokkurra tegunda landbúnaðarvara. Við höfum dregið saman upplýsingar í ráðuneytinu í þeim efnum og ég vil deila helstu niðurstöðum með ykkur.

Er full ástæða til að gera þessum útflutningsverðmætum skil þannig að eftir sé tekið. Hér er um opinberar tölur að ræða, fengnar frá Hagstofu Íslands fyrir árið 2011.

Mjólk og mjólkurvörur egg og unnar afurðir voru fluttar út fyrir tæplega 725 milljónir.

Lifandi hross voru á síðast ári flutt út fyrir tæplega 777 milljónir.

Hreinsaður æðardúnn var fluttur út fyrir rúmlega 375 milljónir.

Innyfli úr dýrum fyrir ríflega 83,5 milljónir.

Skinn og húðir fyrir ríflega 1, 5 milljarð þar af tæpar 640 milljónir fyrir loðdýraskinn, sem reyndar er sérkennilega lág tala hjá Hagstofunni í ljósi þess að útflutningurinn 2010 var upp á tæplega 980 milljónir. Loðdýrabændur sjálfir telja útflutningsverðmætið 2011 hafa verið nær 1,1, milljarði, en sama er þar er orðið um umtalverðar gjaldeyristekjur að ræða af stærðargráðunni einn milljarður á ári eða meir.

Hráar kjöt og kjötafurðir voru svo fluttar út fyrir ríflega 2,3 milljarða.

Í heildina nam útflutningur ofangreindra hefðbundinna landbúnaðarafurða rétt tæpum 6 milljörðum króna.

Þá er ótalin útflutningsverðmæti vegna fiskeldis sem námu um 4 milljörðum króna .

Er þá enn eftir hlutdeild ferðaþjónustu í sveitum. Ráðuneytið óskaði upplýsinga frá Ferðaþjónustu bænda um áætlaðar tekjur greinarinnar sem áætla mætti vegna erlendra ferðamanna. Samkvæmt upplýsingum frá Hagstofunni um fjölda gistinátta og á grunni útreikninga ferðaþjónustunnar á tekjum af hverjum ferðamanni á dag (gisting og veitingar) þá nemur heildarútflutningsverðmætið um 2,2, milljörðum króna.

Íslenskur landbúnaður – stór og smár að meðtöldu fiskeldi og ferðaþjónustu, skilar því íslenska þjóðarbúinu 12 milljörðum króna hið minnsta í beinhörðum gjaldeyri með tiltölulega litlum innfluttum aðföngum til frádráttar og munar nú um minna. Ég var á fundi sem Íslandsbanki stóð fyrir á dögunum um sjávarútvegsklasann. Ánægjuleg tilbreyting þar sem í staðinn fyrir grátkórsnálgunina var rætt um mikilvægi greinarinnar, margföldunaráhrif og tækifæri. Hvernig væri nú að skoða landbúnaðarklasann á Íslandi, þ.e. landbúnað og öll hans margföldunaráhrif, stærð í landsframleiðslu, vaxandi vægi í útflutningi og heildarþjóðhagslegt mikilvægi.

Eins og tölur að ofan bera með sér þá er landbúnaður og tengdur matvælaiðnaður ört rísandi útflutningsgrein á Íslandi. Þar í kunna að felast miklir framtíðarmöguleikar sem ekki hefur mikið verið horft til fram til þessa. Þessum miklu möguleikum megum við ekki spila frá okkur með vanhugsuðum og fljótræðislegum ákvörðunum.

Af þessum sökum m.a. þarf að standa fast á hagsmunum og framtíðarmöguleikum landbúnaðarins í yfirstandandi viðræðum við Evrópusambandið og rétt er að undirstrika að annað stendur ekki til. Hversu leitt sem mönnum finnst að standa í þeim viðræðum og sjálfsagt ýmsum hér innan dyra það með öllu ástæðulaust, er tilvist þeirra mála staðreynd og það hvernig framtíðartengslum okkar við meginland Evrópu, álfunnar sem við nú einu sinni tilheyrum, verður háttað er eitt af þeim málum sem þjóðin þarf að glíma við og átta sig á framtíð sinni gagnvart. Ég hef ekki hugsað mér að láta ístaðið dingla laust varðandi hagsmuni íslensks landbúnaðar í þessu máli meðan mér er falin þar á nokkur ábyrgð og hvers vegna ætti ég að gera það? Maður sem er jafn sannfærður nú ef ekki sannfærðari en áður um að það þjónar ekki best okkar hagsmunum að ganga í Evrópusambandið.

Framtíðarsýn

Ég er bjartsýnn sem aldrei fyrr á framtíð og möguleika íslensk landbúnaðar. Ég sé ekki betur en aðstæður okkar og umheimsins séu að færa okkur í hendur tækifæri og möguleika sem okkur er ekki bara kleyft, heldur og skylt, að nýta. Svo er nú komið að meira en sjö þúsund milljónir manna byggja þessa jörð okkar og fer enn fjölgandi. Einhver öruggasta framleiðsluvara sem væntanlega mun fyrirfinnast í heiminum á komandi árum og áratugum er einfaldlega matur. „Hollt es heima hvat“, var einu sinni sagt. Þetta gamla spakmæli á að vera grundvallarboðskapur í sáttmálabókinni um sjálfbæra þróun og sjálfbæra framvindu. Hnattvæðing markaðskerfis með undirstöðuþarfir hvers einasta manns á jörðinni, daglega matvöru til neyslu, er umhverfisleg brjálsemi. Með tilheyrandi einsleitni eða „mónókúltúr“ á erlendu máli, með öllum þeim flutningum, orkunotkun og mengun að viðbættum óstöðugleika
sem slíkri öfugþróun fylgir, færumst við fjær en ekki nær því að jörðin haldist byggileg.

Landbúnaðurinn á að þróast í sátt við umhverfið og á grundvelli viðhorfa um sjálfbæra þróun þannig að vistvænir búskaparhættir, góður aðbúnaður búfjár og gæði verði ávallt í öndvegi. Kjör bænda þurfa og eiga í jafnaðarþjóðfélagi að standast eðlilegan samjöfnuð. Við eigum að framleiða innanlands eins og kostur er eldsneyti, fóður og önnur aðföng sem nauðsynleg eru við matvælaframleiðslu, efla fæðuöryggi þjóðarinnar sem lið í eðlilegri sjálfbjargarviðleytni og almannaöryggi. Auðvelda kynslóðaskipi, rannsóknir, menntun og þróun í landbúnaði eins og öllum öðrum burðarásum framtíðarlandsins.

Ágætu þingfulltrúar og gestir.

Því það er bjargföst trú mín. Ég trúi því að landbúnaðurinn verði hluti kjölfestunnar, hluti þess öryggis sem við viljum búa við, hluti þjóðarsálarinnar, hluti af rótunum sem halda okkur sem þjóð betur við jörðina í framtíðinni en okkur auðnaðist að gera um tíma á undangengnum árum.

Ég þakka gott hljóð og óska Búnaðarþingi alls velfarnaðar í störfum sínum.