Heimilisofbeldi er ekki einkamál

Grein Eyglóar Harðardóttur, félags- og húsnæðismálaráðherra
Birtist í DV 31. maí 2013

Heimilisofbeldi er ekki einkamál Það er erfitt að skilja að nokkur maður geti hugsað sér að beita annað fólk ofbeldi, hvað þá fólkið sem stendur viðkomandi næst; maka eða börn. Heimilisofbeldi er samt blákaldur veruleiki sem litar líf fjölmargra fjölskyldna og veldur margvíslegum skaða. Heimilisofbeldi hefur ýmsar birtingarmyndir en felur alltaf í sér kúgun, yfirgang og valdbeitingu, hvort sem það er líkamlegt, andlegt eða hvoru tveggja.

Ég hef áður skrifað um heimilisofbeldi og hvernig samfélagið verður að beita öllum ráðum til að fyrirbyggja að ofbeldi fái þrifist innan veggja heimilanna. Heimilin eiga að vera börnum og fullorðnum öruggt skjól og griðastaður. Því er það óásættanlegt þegar þetta snýst upp í andhverfu sína og ofbeldinu er beitt inni á heimilum í skjóli friðhelgi einkalífsins. Heimilisofbeldi er ekki einkamál, heldur samfélagslegt mein sem við verðum að útrýma.

Umfangsmikið vandamál

Árið 2006 samþykkti þáverandi ríkisstjórn áætlun um aðgerðir vegna ofbeldis gegn konum í nánum samböndum. Á grundvelli hennar hafa verið gerðar rannsóknir sem gefa skýra mynd af umfangi vandans og veita upplýsingar sem mikilvægt er að nýta vel. Ein þeirra leiddi í ljós að um 21% kvenna á aldrinum 18–20 ára hafði einhvern tíma verið beitt ofbeldi í nánu sambandi frá 16 ára aldri. Um 20% höfðu verið beitt líkamlegu ofbeldi og 6% kynferðislegu ofbeldi.

Nýbirt könnun sem Félagsvísindastofnun Háskóla Íslands vann fyrir velferðarráðuneytið veitir upplýsingar um aðstæður fatlaðra kvenna. Þar var rætt við þrettán fatlaðar konur sem allar höfðu einhvern tíma verið beittar ofbeldi af fólki sem stóð þeim nærri og þær áttu að geta treyst. Margar erlendar rannsóknir hafa sýnt að hættan á því að konur séu beittar ofbeldi eykst verulega ef þær búa við fötlun. Þetta verður að hafa hugfast í öllu tilliti og meðal annars við skipulag þjónustu við fatlað fólk og eftirlit með henni.

Við getum gert betur

Nýlega birtist umfjöllun um breytt verklag lögreglunnar á Suðurnesjum þegar tilkynnt er um heimilisofbeldi. Í stuttu máli felast breytingarnar í því að málum er fylgt betur eftir, áhersla lögð á samvinnu félagsþjónustu og lögreglu, kapp lagt á að afla sem mestra upplýsinga um málsatvik strax í upphafi og síðast en ekki síst fara lögreglumaður og starfsmaður félagsþjónustu í heimsókn á heimilið þar sem ofbeldinu var beitt innan viku frá því að lögregla var fyrst kölluð til. Breytt verklag hefur skilað sér í fleiri tilkynningum og mun fleiri mál fara til ákæruvaldsins. Af þeim sjö málum á landinu öllu þar sem lögð hefur verið fram krafa um nálgunarbann eða brottvísanir á þessu ári eru fimm þeirra á Suðurnesjum. Tölurnar tala sínu máli.

Það er athyglisvert að breytt verklag geti haft þau áhrif sem að framan er lýst. Það bendir til þess að úrræði sem þegar eru fyrir hendi séu ekki nýtt og að við getum gert betur. Við verðum að beita til fulls öllum þeim heimildum og úrræðum sem lög leyfa og stofnanir samfélagsins hafa yfir að ráða. Samfélagið má ekki samþykkja ofbeldi með þögn og aðgerðaleysi. Stjórnvöld munu vinna áfram að þessu verkefni í sérstakri nefnd um aðgerðaáætlun stjórnvalda gegn kynbundnu ofbeldi árin 2011–2015. Aðgerðaáætlunin frá árinu 2006 hefur átt stóran þátt í því að draga vandann upp á yfirborðið en hún hefur einnig leitt í ljós að margt þarf að gera og margt að bæta. Heilbrigðiskerfið, félagsþjónusta og barnavernd, lögreglan og dómskerfið gegna þýðingarmiklu hlutverki í þessum efnum. Þarna á milli þarf að vera traust samstarf, rík ábyrgð og síðast en ekki síst fullur skilningur á því hve mikið er í húfi.

Eygló Harðardóttir, félags- og húsnæðismálaráðherra