Ávarp ráðherra á aðalfundi Almannaheilla - samtaka þriðja geirans
Ávarp Eyglóar Harðardóttur félags- og húsnæðismálaráðherra
Góðir gestir.
Það voru ákveðin tímamót þegar Almannaheill voru stofnuð í júní 2008 með það að markmiði að vinna að sameiginlegum hagsmunamálum fyrir almannaheillasamtök og sjálfseignarstofnanir sem starfa í almannaþágu, skapa þeim hagfellt starfsumhverfi og styrkja ímynd þeirra og stöðu í samfélaginu. Fjölbreytt samtök stóðu að stofnun Almannaheilla, bæði stór og smá sem vinna að margvíslegum og ólíkum málefnum, svo sem neytendamálum, heilbrigðis- og félagslegum málefnum, náttúruvernd, hjálparstarfi, æskulýðsstarfi og mörgu fleira.
Ég held að það sé mjög gott að hafa slík heildarsamtök eins og Almannaheill sem jafnframt geta verið málsvari gagnvart opinberum aðilum og stuðlað að umræðu um hlutverk og stöðu þessa mikilvæga afls í samfélaginu.
Í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar er sérstaklega tekið fram að stjórnvöld leggi áherslu á samfélagslegt mikilvægi frjálsra félagasamtaka og sjálfboðastarfs og muni greiða götu slíkrar starfsemi. Þar segir jafnframt að æskilegt sé að stjórnvöld viðurkenni í auknum mæli og í verki mikilvægi samtaka á borð við hjálparsveitir, ungmennafélög, forvarna- og hjálparsamtök og önnur frjáls félagasamtök sem efla og bæta íslenskt samfélag.
Það er ótvírætt að starfsemi félaga og samtaka þriðja geirans gegna afar þýðingarmiklu hlutverki í samfélaginu, örugglega miklu meira en fólk gerir sér almennt grein fyrir. Oft sinna þessi félagasamtök mikilvægu brautryðjandastarfi, taka sig jafnvel fram um að setja á fót þjónustu sem þykir skorta, berjast fyrir réttindamálum minnihlutahópa og margt fleira. Þetta er jafnan starfsemi sem sprettur upp úr grasrótinni af hugsjónum og eldmóði einstaklinga sem hafa mikið fram að færa og vilja berjast fyrir tilteknum málefnum og bæta samfélagið.
Ég vil skoða nýjar leiðir til að efla áhrif grasrótarsamtaka og þriðja geirans. Liður í því ætti að vera aukin valddreifing og fleiri tækifæri þeirra til að hafa áhrif í samfélaginu, aukin upplýsingagjöf stjórnvalda til að efla lýðræði og þar með áhrif almennings. Það er flestum ef ekki öllum í blóð borinn viljinn til þess að hafa áhrif í samfélaginu, að leggja sitt af mörkum til þess. Grasrótin þekkir best sitt nærumhverfi, þar liggur þekkingin á því sem þarf að bæta og þess vegna eigum við að styðja fólk til góðra verka og eins til að axla ábyrgð á eigin lífi.
Ég hef velt nokkuð fyrir mér hugmynd sem er að breskri fyrirmynd og snýst um að virkja innlán sem staðið hafa óhreyfð um árabil til stuðnings þriðja geiranum og frjálsum félagasamtökum. Við vitum að hér er fjöldi slíkra reikninga sem hafa staðið óhreyfðir í 15 ár eða lengur og inni á þeim er um það bil 1,5 milljarðar króna. Sé þeirra ekki vitjað að ákveðnum tíma liðnum fyrnast þeir og fjármálafyrirtækin eignast þá. Bretar ákváðu að engin ástæða væri til að styrkja fjármálafyrirtækin sérstaklega hvað þessa reikninga varðar. Þeir ákváðu að breyta lögum þannig að óhreyfðir innlánsreikningar skyldu að 15 árum liðnum fara í sérstakan sjóð til styrktar góðgerðarmálum, the Big Society Investment Fund. Í lok árs 2011 var úthlutað úr sjóðnum, meðal annars til að fjármagna viðskiptahugmyndir langtímaatvinnulausra, aðstoða ungt fólk við að fá vinnu, bæta orkusjálfbærni samfélaga og koma af stað fyrsta samfélagslega hlutabréfamarkaðnum. Ef eigendur innlánsreikninganna vildu svo vitja fjármunanna sinna fá þeir þá endurgreidda, vitandi að peningarnir hafa nýst til góðra verka í millitíðinni.
Þessi sjóður er hluti af stærra verkefni, hinu svokallaða Big Society sem er ætlað að tryggja almenningi meiri áhrif og tækifæri til að stjórna lífi sínu. Samfélagslegi hluti samfélagsins (fjölskyldur, vinir, nágrannar, frjáls félagasamtök, samfélagsrekstur og netverk) á að verða stærri og sterkari með valddreifingu, með því að fólk og samfélög fái raunveruleg áhrif og ábyrgð og tryggja þannig sanngirni og tækifæri fyrir alla.
Auðvitað þurfum við að skoða þetta vel og útfæra hugmyndina ef okkur sýnist hún framkvæmanleg. Því vil ég nota tækifærið hér og hreyfa við henni.
Einnig er ég mjög áhugasöm um leiðir til að hvetja sem flesta til þátttöku í starfi frjálsra félagasamtaka, virkja þannig enn frekar þennan kraft og samtakamátt sem felst í sjálfboðnu starfi.
Með stofnun Almannaheilla var sett fram skýr krafa af þeirra hálfu um að sett verði heildarlöggjöf um starfsemi þriðja geirans, frjálsra félagasamtaka og sjálfseignarstofnana þar sem kveðið er á um réttindi þeirra og skyldur. Ósk um setningu heildarlöggjafar varð til þess að málið var tekið til skoðunar í velferðarráðuneytinu með skipun nefndar árið 2009 sem falið var að skoða kosti og galla slíkrar lagasetningar og hvort ástæða væri til að setja heildarlöggjöf til að samtök þriðja geirans fengju skýrari réttarstöðu og rekstrarumhverfi.
Niðurstaða nefndarinnar var að hefjast bæri handa við setningu heildarlöggjafar sem jafnframt yrði samhæfð núgildandi löggjöf um sjálfseignarstofnanir. Þar sem þáverandi efnahags- og viðskiptaráðuneyti (nú iðnaðar- og viðskiptaráðuneyti) fór með málefni félaga og sjálfseignarstofnana í atvinnurekstri var það mat nefndarinnar að undirbúningur að lagasetningu færi fram þar og voru jafnframt lagðar til tvær meginleiðir: Annars vegar að endurskoða lög um sjálfseignarstofnanir í atvinnurekstri þannig að þau nái einnig til félagasamtaka í atvinnurekstri, og jafnvel að fella lög um sjálfseignarstofnanir/-sjóði sem ekki eru í atvinnurekstri undir sömu lög. Hins vegar að semja nýja heildarlöggjöf sem myndi ná til félagasamtaka og sjálfseignarstofnana en lög um sjálfseignarstofnana væru felld úr gildi.
Góðir gestir.
Ég hef mikinn áhuga á starfsemi þriðja geirans og eins og ég sagði í upphafi er það vilji stjórnvalda að auka veg frjálsra félagasamtaka og sjálfboðastarfs, viðurkenna mikilvægi þriðja geirans og greiða götu hans. Á Alþingi 2010 vakti ég sérstaklega máls á þessu, ekki síst til að ræða skattaumhverfi almannaheillafélaga og sjálfseignarsamtaka sem ég tel ótvírætt að þurfi að bæta. Það sem skiptir miklu máli er að hið opinbera íþyngi þessari starfsemi sem allra minnst og komi jafnframt til móts við þá sem vilja veita frjáls framlög til þriðja geirans í þágu samfélagsins.
Líkt og samtökin Almannaheill hafa bent á þá hafa samtök og stofnanir í þriðja geiranum oft umfangsmikinn rekstur með höndum og sum þeirra sinna jafnvel mikilvægum og viðkvæmum verkefnum í velferðarþjónustu. Þess vegna hafa samtökin talið mikilvægt að setja þeim skýrari ramma og skilyrði varðandi réttindi þeirra og skyldur. Ég tek undir þetta og legg áherslu á vilja stjórnvalda til að vinna með Almannaheillum og koma til móts við þeirra sjónarmið. Um leið vil ég að það komi skýrt fram að stjórnvöld vilja hvorki taka ráðin af félögum sem starfa í þágu almennings né stýra starfi þeirra. Félagafrelsið er mikilvægt og það má á engan hátt ganga gegn því. Þvert á móti viljum við gott og gagnkvæmt samstarf byggt á virðingu og trausti.
Góðir gestir.
Það var einkar ánægjulegt að fá tækifæri til að segja nokkur orð á ársfundi Almannaheilla. Ég óska ykkur öllum góðs og árangursríks fundar og hlakka til samstarfs og samskipta við ykkur fram undan.
- - - - - - - - - - - - - -
(Talað orð gildir)