Segjum NEI við einelti

Grein eftir Eygló Harðardóttur, félags- og húsnæðismálaráðherra
Birtist í DV 14. júní 2013

Ég hef nokkrum sinnum gert einelti að umfjöllunarefni, rætt þessi mál á Alþingi og skrifað blaðagreinar um efnið. Það brenna á mér spurningar um hvað við getum helst gert til að ná árangri og útiloka einelti úr samfélaginu, hvort sem er innan skólakerfisins á vinnustöðum eða í samfélaginu almennt.

Alþjóðlegar rannsóknir hafa sýnt að um 20% skólabarna telja sig beitt einelti og þessi tala er mjög svipuð í flestum þeim löndum þar sem slíkar rannsóknir hafa verið gerðar. Þrátt fyrir að umræða hafi aukist um einelti í skólum á síðustu árum og fjölmargir skólar hafi tekið upp stefnu sem á að vinna gegn slíku ofbeldi sýna mörg dæmi að gera þarf betur. Einelti viðgengst líka á vinnustöðum. Könnun meðal ríkisstarfsmanna árið 2008 sýndi að 11% starfsmanna höfðu orðið fyrir einelti síðustu 12 mánuði og fjórðungur hafði orðið vitni að einelti á sínum vinnustað.

Þegjum ekki

Þeir sem sæta einelti þurfa mikinn stuðning og skýr skilaboð um að þeir beri undir engum kringumstæðum ábyrgð á illri hegðun annarra í sinn garð. Ábyrgðin er gerandans og þeirra sem styðja eða samþykkja ofbeldisfulla hegðun af þessu tagi með því að taka undir með gerandandum eða með þögn og aðgerðaleysi. Það er mikill ábyrgðarhlutur að gerast á þennan hátt samsekur um þann ljóta glæp sem einelti er.

Árið 2010 samþykktu stjórnvöld aðgerðaáætlun í þrjátíu liðum til að vinna gegn einelti. Þrjú ráðuneyti stóðu saman að gerð áætlunarinnar og höfðu við þá vinnu samráð við fjölda hagsmuna- og fagaðila sem létu sig málið varða. Áætluninni fylgdi fé til framkvæmda, verkefnisstjórn var sett á fót til að fylgja málum eftir og ráðinn verkefnisstjóri.

Í október 2011 tók gildi langþráð reglugerð um ábyrgð og skyldur aðila skólasamfélagsins í grunnskólum. Þar er fjallað á víðtækan hátt um skólabrag, samskipti, agamál og einelti og margvíslega ábyrgð og skyldur þeirra sem starfa innan skólanna, þar með taldir nemendurnir sjálfir. Mikilvægt er að í reglugerðinni er kveðið á um skyldu allra skóla til að hafa heildstæða stefnu fyrir skólann til að fyrirbyggja og bregðast við líkamlegu, andlegu og félagslegu ofbeldi og félagslegri einangrun. Skólar skulu setja sér aðgerðaáætlun gegn einelti með virkri viðbragðsáætlun til að takast á við eineltismál í skólanum. Áhersla er lögð á að þetta sé virk stefna sem allir þekkja og jafnframt er kveðið á um að kannað sé reglulega eðli og umfang eineltis í skólum, niðurstöður kynntar og þær nýttar til úrbóta.

Lengi býr að fyrstu gerð

Aðgerðir gegn einelti sem heyra undir mitt málefnasvið snúa að vinnustöðum. Ég leyfi mér samt að gera einelti í skólum að umfjöllunarefni, því lengi býr að fyrstu gerð og því næst án efa bestur árangur til framtíðar með því að innræta börnum jákvæð samskipti, tillitssemi og umburðarlyndi í garð félaga sinna og gera þeim ljóst að einelti er glæpur, ekki síður en líkamlegt ofbeldi og líðst ekki undir neinum kringumstæðum. Rétt er að minna einnig á ábyrgð foreldra í þessu sambandi.

Nú liggja fyrir í velferðarráðuneytinu drög að reglugerð um aðgerðir gegn einelti, kynferðislegri áreitni og ofbeldi á vinnustað. Reglugerðin hefur verið lengi í vinnslu, enda margir komið að verkinu þar sem áhersla var lögð á víðtæka samvinnu til að vanda verkið og virkja sem flesta í umræðunni. Reglugerðardrögin fóru í opið umsagnarferli sem nú er liðið og eru athugasemdir sem bárust til skoðunar í ráðuneytinu. Brýnt er að vanda þar til verka. Í framhaldinu þarf að skoða vel vinnuverndarlöggjöfina og hvort tímabært sé að hefja endurskoðun á henni til að tryggja að starfsmenn búi við sem best starfsumhverfi, líka þegar kemur að félagslegum og sálrænum þáttum.

Virkja þarf allt samfélagið

Aðgerðaáætlunin frá árinu 2010 felur í sér mörg verkefni sem miðast við að virkja sem flesta sem víðast í samfélaginu til að vinna markvisst gegn einelti, hvar sem það birtist og hafa áhrif á viðhorf og vitund fólks um þessi mál. Ég mun leggja mitt af mörkum til að styðja og efla þessa vinnu og fylgja eftir framkvæmd aðgerðaáætlunarinnar. Við verðum að sjá árangur af þessu starfi og því er mikilvægt að meta reglulega hvernig okkur miðar og hvort fleira þurfi að koma til.

Það er einnig full ástæða til að fylgjast vel með fordæmi nágrannaþjóða í baráttunni gegn einelti og öðru ofbeldi og sjá hvort við getum nýtt okkur þeirra leiðir ef vel tekst til.

Einelti er alvarlegt, það getur valdið fólki varanlegum skaða og jafnvel kostað mannslíf. Ábyrgð okkar allra sem getum unnið gegn einelti er því mikil. Þá ábyrgð verðum við að taka mjög alvarlega.