Ávarp ráðherra á norrænni námsstefnu um snemmtæka íhlutun

Ávarp Eyglóar Harðardóttur, félags- og húsnæðismálaráðherra
Norræn námsstefna um snemmtæka íhlutun fyrir börn og fjölskyldur
Haldin í Norræna húsinu 8. október 2013

„It Takes A Village to raise a child.“ Það felst mikil speki í þessum málshætti sem rakinn er til Afríku og Hillary Clinton gerði síðan frægan með bók sinni It Takes a Village: And Other Lessons Children Teach Us sem kom út árið 1996.

Bókin vakti deilur í Bandaríkjunum, ekki síst titillinn, og þær kristallast í orðum repúblikanans Bob Dole sem sagði í ræðu: „... with all due respect, I am here to tell you, it does not take a village to raise a child. It takes a family to raise a child.“

Vissulega getum við öll verið sammála um að fjölskyldan gegnir stærstu hlutverki í uppeldi barns. Höfum samt hugfast að fjölskyldan lifir ekki í tómarúmi og samfélagið allt hefur mikið að segja um það hvernig til tekst við uppeldi nýrra kynslóða. Það er því auðvelt að taka undir með Clinton: It Takes a Village.

Það má í raun segja að námsstefnan hér í dag snúist um einmitt þetta. Hvernig getur samfélagið og stofnanir þess stutt fjölskyldur við uppeldi barna sinna, stuðlað að sem bestum uppeldisskilyrðum, veitt leiðsögn og fræðslu og gripið inn í aðstæður með nauðsynlegri hjálp og stuðningi ef vísbendingar eru um að þess gerist þörf.

Við eigum ágætan íslenskan málshátt sem segir að það sé best að byrgja brunninn áður en barnið dettur ofan í hann. Þetta hljómar kannski nokkuð harðneskjulega en í yfirfærðri merkingu á þessi málsháttur yfirleitt vel við.

Það er mikill ábyrgðarhluti að ala upp börn og það er langtímaverkefni sem foreldrar þurfa að sinna af alúð, allt frá því að barnið kemur í heiminn þar til það er vaxið úr grasi og fært um að standa á eigin fótum í lífinu. Á fyrstu árum barns er líkamlegt heilbrigði og andlegur og líkamlegur þroski það sem fær mesta athygli. Eftir því sem barnið vex koma inn nýir þættir, skólagangan hefst, félagslegur þroski skiptir æ meira máli, sjálfsmynd barnsins fer að skýrast og viðhorf þess að mótast.

Vegurinn frá bernsku til fullorðinsára er langur og margvíslegar hindranir geta komið í ljós á þeirri leið. Oftast nær eru þessar hindranir yfirstíganlegar barni og foreldrum og eðlilegur þáttur í þroskaferlinu. Í sumum tilvikum er vandinn stærri en svo og þá skiptir miklu að í samfélaginu umhverfis barnið og fjölskylduna sé fyrir hendi umgjörð og nauðsynleg úrræði til aðstoðar. Þetta þarf að vera fyrir hendi í heilbrigðiskerfinu, skólakerfinu og félagslega kerfinu svo mikilvægustu þættirnir séu nefndir.

Foreldrar vilja jafnan börnum sínum allt það besta, en aðstæður þeirra, færni og geta til að sinna uppeldishlutverkinu er afar mismunandi af mörgum ástæðum. Hvert barn sem fæðist er jafnframt einstakt og þarfir barna eru ólíkar. Þessar staðreyndir einar og sér eiga að nægja okkur til að sjá mikilvægi þess að allir sem í störfum sínum koma á einhvern hátt að velferð barna þurfa að vera vakandi fyrir öllum vísbendingum sem gefa til kynna að velferð barns sé á einhvern hátt áfátt.

Þess vegna var það góð ákvörðun þegar verkefnið Tidiga insatser för sarbara familjer var ýtt úr vör á vegum norrænu velferðarstofnunarinnar (Nordens Velfærdscenter). Þetta var samstarfsverkefni allra Norðurlandanna undir dyggri stjórn Kristinu Marklund sem er hér með okkur í dag. Verkefninu lauk með myndarlegri útgáfu greinasafns. Í framhaldi hafa verið haldin málþing á Norðurlöndunum eins og þetta hér til að miðla sem best reynslunni og fróðleiknum sem safnast hefur saman á vegum verkefnisins. Fyrir þetta þökkum við Íslendingar.

Rannsóknir á sviði barna- og fjölskylduverndar eru mjög mikilvægur liður í því að efla vitund samfélagsins og getu fagfólks til þess að greina áhættuþætti, beita forvörnum og grípa til nauðsynlegra og réttra úrræða í því skyni að bæta uppeldisskilyrði barna og tryggja velferð þeirra. Þekking er lykillinn að framförum á öllum sviðum og þess vegna er námsstefna á borð við þá sem haldin er hér í dag afar mikilvæg.

Á síðari árum hefur í krafti þekkingar og rannsókna verið ráðist í margvísleg verkefni þar sem markmiðið er að veita foreldrum leiðsögn og stuðning við uppeldi barna sinna í því skyni að fyrirbyggja vandamál eða greina þau á fyrstu stigum.

Á Íslandi getum við verið stolt af öflugu mæðra- og ungbarnaeftirliti á vegum heilsugæslunnar til fjölda ára. Þetta eftirlit hefur þróast, meðal annars með sérstökum verkefnum eins og til dæmis þróunarverkefninu Nýja barninu sem var fjölskylduverndarátak heilsugæslustöðvarinnar á Akureyri á árunum 1992–1997. Þar unnu saman heimilislæknar, mæðra- og ungbarnavernd, fjölskylduráðgjafar og heilsugæsla. Vinnulagið byggðist á þeirri hugmyndafræði að takist foreldrum að mynda heilbrigð og sterk tilfinningatengsl við barnið strax eftir fæðingu sé mun auðveldara að veita því þá félagslegu örvun og öryggiskennd sem er nauðsynleg til að það fái að þroska samskiptahæfni sína og þar með gott veganesti út í lífið. Þetta verkefni gafst vel og þverfaglegt samstarf á borð við þetta hefur verið innleitt í vaxandi mæli víða um land sem hluti af hefðbundnu mæðra- og ungbarnaeftirliti.

Parent Management Training (PMT) var til umfjöllunar á námsstefnunni fyrr í dag. PMT er gott dæmi um snemmtæka íhlutun þar sem byggt er á forvörnum. Foreldrum barna sem glíma við hegðunarvanda er þar kennt að beita ákveðnum aðferðum til að breyta og bæta hegðun barna sinna og stuðla þannig að bættri aðlögun þeirra á heimili, í skóla og samfélaginu almennt.

Multisystemic Therapy (MST) er skyld PMT-aðferðafræðinni en tekur til eldri barna. Hún hefur fyrst og fremst verið þróuð til þess að glíma við hegðunarraskanir unglinga – andfélagslega hegðun, afbrotahegðun og vímuefnanotkun – í nærumhverfi barnsins, þ.e. fjölþátta meðferð án þess að fjarlægja barnið af heimili sínu. Bæði þessi meðferðarform beinast að fjölskyldunni sem heild og áherslan er lögð á að styðja foreldrana til þess að gegna uppeldishlutverkinu sem best. Þetta held ég að sé góð nálgun sem styður vel við þá sýn að það þarf bæði samfélag og fjölskyldu til að ala upp barn.

Góðir gestir.

Eins og ég sagði áðan þá er þekking lykillinn að framförum. Það er ekkert óskaplega langt síðan að lesblind börn voru stimpluð treggáfuð í skóla og fengu enga aðstoð eða kennslu við hæfi. Sama máli gegndi um ofvirk börn. Nú vitum við betur. Það er heldur ekki mjög langt síðan að einelti var viðurkennt sem það stórfellda vandamál sem það raunverulega er og þar með farið að berjast gegn því. Kynferðisleg misnotkun var lengi tabú sem samfélagið neitaði að horfast í augu við og þolendurnir fengu því enga hjálp heldur mættu jafnvel andúð reyndu þeir að segja frá. Svona mætti áfram telja en sem betur fer búum við í þekkingarsamfélagi sem er orðið reiðubúið að tala um erfið vandamál, greina þau og rannsaka og þar með að fást við þau á skynsamlegan og skipulegan hátt.

Vísindi, þekking og fræðsla í þágu barna, fjölskyldna og samfélagsins alls. Þetta eru viðfangsefni dagsins. Kærar þakkir til ykkar allra sem standið að námsstefnunni og leggið hér gott til mála.

Góðar stundir.  

- - - - - - - - - - - - -
(Talað orð gildir)