Ávarp á landsþingi Þroskahjálpar 11. október 2013

Ávarp Eyglóar Harðardóttur, félags- og húsnæðismálaráðherra

Góðir gestir.

Þá er hafið landsþing Þroskahjálpar, bestu þakkir fyrir að bjóða mér að vera við setningu þess og gefa mér tækifæri til að segja hér nokkur orð.

Margbreytileikinn er yfirskrift landsþingsins að þessu sinni. Það finnst mér vel við hæfi. Það er bæði gott og nauðsynlegt að minna á margbreytileikann og mikilvægi þess að allt fólk fái notið sín í samfélaginu á eigin forsendum.

Landssamtökin Þroskahjálp hafa unnið að réttindamálum fatlaðra frá upphafi er samtökin voru stofnuð árið 1976 til þess að sameina þau félög sem vinna að málefnum fatlaðra með það að markmiði að tryggja þeim fullt jafnrétti á við aðra þjóðfélagsþegna.

Þótt eflaust þyki mörgum sem hægt miði í rétta átt held ég að ef við horfum til baka þá sjáist vel að margt hefur áunnist í gegnum tíðina. Það er mikill styrkur af samtökum á borð við Þroskahjálp, fyrir fatlað fólk og aðstandendur en líka fyrir samfélagið í heild og fyrir stjórnvöld á hverjum tíma. Þroskahjálp hefur í gegnum tíðina sýnt mikið frumkvæði í störfum sínum og ekki aðeins veitt stjórnvöldum aðhald – heldur einnig vísað veginn og komið á dagskrá ýmsum málum sem reynst hafa mikilvæg og öllum til góðs. Þroskahjálp hefur í gegnum árin vakið athygli á mörgu sem betur mætti fara og oftar en ekki haft frumkvæði í því að leita lausna og staðið fyrir nýsköpun. Þetta met ég mikils og finnst ástæða til að þakka Þroskahjálp sérstaklega.

„Ekkert um okkur án okkar“ hefur verið leiðarstef í baráttunni fyrir réttindum fatlaðs fólks um langa hríð. Auðvitað ætti þetta að vera sjálfsagt – en þannig hefur það þó ekki alltaf verið. Þessi áminning hefur því reynst afar þörf og rétt að halda henni stöðugt á lofti.

Það er einkennandi þáttur í baráttu hópa sem á einhvern hátt skera sig úr, að þurfa mikið að hafa fyrir sýnileikanum. Í raun felur þetta í sér baráttu gegn fordómum samfélagsins og sýnileikinn er trúlega ein áhrifaríkasta leiðin. Þetta hefur til dæmis verið einkennandi í réttindabaráttu samkynhneigðra, eða hinsegin fólks og það er einmitt stóra málið. Samfélag margbreytileikans styður ekki aðeins almenn mannréttindi og viðurkennir þau öllum til handa. Samfélagi margbreytileikans stendur hreinlega á sama hvort fólk er svona, hinsegin eða öðruvísi af því að það er ein heild og réttur allra til að vera eins og þeir eru – hann er sjálfsagður og virtur. Þannig er samfélagið sem við eigum að berjast fyrir.

Kona sem ég þekki, á miðjum aldri, sagði mér einhvern tímann frá því þegar hún hitti í fyrsta skipti manneskju með Downs-heilkenni, þá orðin unglingur. Hún sagði mér líka frá þroskaheftum dreng á hennar reki sem var nánast neitað um skólagöngu í æsku. Hann fékk með eftirgangsmunum foreldranna að mæta í skólann stutta stund í viku hverri og fékk lítinn sem engan stuðning eða sérkennslu sem staðið gat undir því nafni. Það var einfaldlega ekki pláss fyrir fólk sem var öðruvísi og það fékk ekki að sjást. Sem betur fer er þetta mikið breytt – en baráttan heldur áfram.

Næstkomandi mánudag verður haldin stór ráðstefna á Grand hóteli í Reykjavík þar sem fjallað verður um framkvæmdaáætlun í málefnum fatlaðs fólks sem samþykkt var á Alþingi fyrir rúmu ári. Áherslur og verkefni sem þar koma fram segja mikla sögu um árangurinn af réttindabaráttu fatlaðs fólks í gegnum árin og vísa veginn áfram.

Það hafa átt sér stað ýmsar úrbætur á síðustu árum sem styrkja stöðu fatlaðs fólk og réttindi þeirra. Lög um réttindagæslu voru sett árið 2011 og á grundvelli þeirra tóku til starfa réttindagæslumenn fatlaðs fólks í öllum landshlutum. Fatlað fólk getur leitað til réttindagæslumanns með hvaðeina sem varðar réttindi þess, fjármuni og önnur persónuleg mál. Réttindagæslumaður skal veita viðkomandi einstaklingi stuðning og aðstoða hann við að leita réttar síns eftir því sem við á. Einnig er gert ráð fyrir að hver sá sem telur að brotið sé á réttindum fatlaðs einstaklings geti tilkynnt það réttindagæslumanni auk þess sem réttindagæslumaður getur tekið upp mál að eigin frumkvæði. Lögin kveða einnig á um rétt fatlaðs fólks til persónulegs talsmanns eigi það sjálft erfitt með að gæta hagsmuna sinna. Réttindagæslukerfið er tiltölulega nýtt en það er tvímælalaust góður grunnur að byggja á og mikilvægt að efla það og þróa eftir því sem fram líða stundir. Gleymum heldur ekki samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks sem unnið er að því að innleiða hér á landi. Hann hefur reynst mikilvægur leiðarvísir og áherslur hans ganga til að mynda eins og rauður þráður í gegnum framkvæmdaáætlunina í málefnum fatlaðs fólks sem ég nefndi áðan.

Í liðinni viku sótti ég ráðstefnu þar sem fjallað var um kynferðislegt ofbeldi gegn fötluðu fólki. Í ávarpi mínu rifjaði ég upp þegar ég var nýlega komin til starfa í velferðarráðuneytinu og fékk í hendur skýrslu Félagsvísindastofnunar Háskóla Íslands með niðurstöðum rannsóknar á ofbeldi gegn fötluðum konum sem stofnunin vann fyrir ráðuneytið. Ég taldi mig vita ýmislegt um ofbeldi og birtingarmyndir þess þar sem ég hef lengi lagt mig fram um að kynna mér þessi mál og hvað sé hægt að gera til að berjast gegn ofbeldi í samfélaginu. Þrátt fyrir það var mér virkilega brugðið þegar ég las niðurstöður rannsóknarinnar.

Kynferðislegt ofbeldi er staðreynd í samfélaginu og því kemur engum á óvart að fatlað fólk verði fyrir því líkt og aðrir. En vandinn ristir mun dýpra en svo. Í skýrslu Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar um aðstæður fólks með fötlun sem kom út árið 2011 eru dregnar fram sláandi upplýsingar sem sýna að fatlað fólk býr við mun meiri hættu á því að vera beitt ofbeldi en aðrir. Vísað er til þess að í Bandaríkjunum hafi sýnt sig að tilkynningar um ofbeldi þar sem fatlað fólk er þolendur eru á bilinu fjórum til tíu sinnum algengari en hjá ófötluðu fólki. Kynferðislegt ofbeldi er ekki undanskilið, þar er hættan einnig mun meiri. Í mínum huga er augljóst að það verður að huga sérstaklega að aðstæðum fatlaðs fólks í þessu tilliti með fyrirbyggjandi aðgerðum og viðeigandi stuðningi.

Það eru margir þættir sem þarf að líta til í þessu samhengi. Valdefling og notendasamráð tel ég þó vera lykilþátt í því að bæta stöðu og efla réttindi fatlaðs fólks, samhliða áframhaldandi vitundareflingu sem þarf að beinast að öllu samfélaginu með það að markmiði að vinna gegn fordómum og félagslegri útskúfun.

Eitt margra góðra verkefna sem falla undir framkvæmdaáætlun í málefnum fatlaðs fólks lýtur að valdeflingu og notendasamráði og það er ánægjulegt að segja frá því að vinna við það er hafin. Annað verkefni snýr að stuðningi við seinfæra foreldra sem ég vil líka nefna sérstaklega hér og vonast til að verði mörgum til gagns og góðs og ekki síður lærdómsríkt fyrir þróun frekari stuðnings við foreldra sem á þurfa að halda. Sýnileiki fatlaðs fólks er enn eitt verkefnið sem fjallað er um í framkvæmdaáætluninni en eins og ég hef rætt er sýnileikinn veigamikið réttindamál sem stuðlar að samfélagi án aðgreiningar. Í þessum efnum hefur Þroskahjálp lagt margt af mörkum og sem góð dæmi um vel heppnað starf nefni ég sjónvarpsþættina Með okkar augum og sendiherraverkefnið sem Þroskahjálp kom á fót en er nú unnið samkvæmt samningi velferðarráðuneytisins og Fjölmenntar.

Góðir gestir.

Það er að mörgu að hyggja og afkoma fatlaðs fólks er þar stórt mál. Öryrkjar máttu eftir hrun sæta mikilli skerðingu á afkomu sinni. Ég sagði strax og ég tók við ráðherraembætti að ég myndi beita mér fyrir því að afnema skerðingar sem gerðar voru með breytingum á almannatryggingalöggjöfinni. Fyrsta skrefið í þá átt var stigið í sumar með lagabreytingu frá Alþingi og um áramótin verða mikilvægar breytingar þegar skerðingarhlutfall vegna tekna aldraðra og öryrkja lækkar úr 45% í 38,35%. Fjárlagafrumvarp næsta árs felur í sér aukin framlög til elli- og örorkulífeyrisþega og til félagslegrar aðstoðar sem nemur 5 milljörðum króna en því til viðbótar aukast útgjöld til málaflokksins um 3,4 milljarða króna vegna fjölgunar lífeyrisþega og vegna verðbóta á lífeyri. Útgjaldaaukningin nemur því alls um 8,4 milljörðum króna á næsta ári.

Góðir gestir, ég hef komið víða við og ekki gengur að ég tali hér í allt kvöld. Það er líka stór dagur framundan á morgun þegar ráðstefnan Margbreytileikinn verður haldin í tengslum við landsfund Þroskahjálpar. Ég óska ykkur öllum góðs kvölds og ánægjulegrar og fróðlegrar ráðstefnu á morgun.

- - - - - - - - - - - - -
(Talað orð gildir)