Málþing um framkvæmdaáætlun í málefnum fatlaðs fólks

Ávarp Eyglóar Harðardóttur, félags- og húsnæðismálaráðherra

Góðir gestir, ég býð ykkur öll hjartanlega velkomin til þessa málþings um framkvæmdaáætlun í málefnum fatlaðs fólks, jafnt ykkur sem hér eruð stödd og ykkur hin sem nýtið og njótið góðs af tækninni og fylgist með vefútsendingunni frá þinginu.

Það er velferðarráðuneytið sem stendur að málþinginu í samvinnu við Landssamtökin Þroskahjálp, innanríkisráðuneytið, mennta- og menningarmálaráðuneytið, Samband íslenskra sveitarfélaga, umhverfis- og auðlindaráðuneytið og Öryrkjabandalag Íslands. Ég vil því fyrst af öllu þakka öllum þeim sem staðið hafa að undirbúningi þingsins og kappkostað að gera það sem áhugaverðast og best úr garði. Við eigum góðan dag framundan.

Gott fólk.

Ég held að við höfum ýmsar ástæður til þess að vera bjartsýn á framtíðina og þróun samfélagsins til hins betra. Þá á ég ekki síst við á sviði velferðarmála og það starf sem snýr að bættum réttindum og styrkari stöðu hópa sem í gegnum tíðina hafa verið afskiptir og ekki notið þeirra réttinda í samfélaginu sem þeim ber.

Ég byggi bjartsýni mína meðal annars á því hvað samfélagið verður sífellt opnara og upplýstara og ekki síst reiðubúnara en áður til þess að ræða mál á breiðum grundvelli. Við erum smám saman að losa okkur úr hlekkjum hugarfarsins og fortíðarinnar. Skilningur á nauðsyn samráðs og samvinnu fer vaxandi á flestum sviðum og þar með brotna niður ýmsir múrar sem áður stóðu í vegi fyrir þróun og þroska samfélagsins. Þetta sést vel í menntakerfinu. Ólík fræðasvið sem áður störfuðu að miklu leyti einangruð hvert á sínu sviði vinna nú saman í vaxandi mæli. Þekking á einu sviði nýtist þannig fleirum og þegar fólk úr ólíkum greinum leggur saman krafta sína, þekkingu og hugmyndir opnast ný tækifæri og til verða nýjar leiðir og lausnir sem án þverfaglegs samstarfs væru óhugsandi.

Stjórnsýslan er sömuleiðis að vakna æ meir til vitundar um mikilvægi samráðs og samstarfs. Við sjáum á þessu málþingi í dag að nú er ekki lengur horft á málefni fatlaðs fólks sem afmarkað viðfangsefni þeirra sem starfa við málaflokkinn. Í fyrsta lagi myndi nú engum láta sér til hugar koma að undirbúa slíkt þing öðruvísi en að fatlað fólk og samtök þeirra væru í öndvegi við undirbúning og skipulag. Í öðru lagi er öllum orðið ljóst að réttindi og aðstæður fatlaðs fólks eru ekki einvörðungu velferðarmál heldur varða öll svið samfélagsins. Þess vegna liggur beint við að fleiri ráðuneyti komi að undirbúningi og taki þátt í málþinginu hér í dag og sveitarfélögin að sjálfsögðu.

Þetta málþing er liður í því að fylgja eftir framkvæmdaáætlun í málefnum fatlaðs fólks sem byggist á bráðabirgðaákvæði í lögum um málefni fatlaðs fólks og var samþykkt sem ályktun frá Alþingi í júní árið 2011. Áætlunin samanstendur af átta köflum eða málefnasviðum sem fela í sér samtals 43 aðgerðir. Kaflarnir endurspegla ákveðnar greinar samningsins og aðgerðunum er ætlað að stuðla að innleiðingu einstakra greina. Hér í dag verður fjallað um fimm svið, þ.e. um ímynd og fræðslu, sjálfstætt líf, þátttöku, heilbrigði og mannréttindi. Þá verður fjallað um verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga í málaflokknum og rýnt í hvernig reynslan hefur verið af flutningi málaflokksins frá ríki til sveitarfélaga sem átti sér stað í ársbyrjun 2011. Ég vil taka það sérstaklega fram hér að samkvæmt fjárlagafrumvarpi næsta árs er ekki gert ráð fyrir að skornar verði niður fjárveitingar til verkefna framkvæmdaáætlunarinnar.

Gleymum ekki samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks sem unnið er að því að innleiða hér á landi. Hann hefur reynst mikilvægur leiðarvísir og áherslur hans ganga eins og rauður þráður í gegnum framkvæmdaáætlunina. Lög um réttindagæslu sem sett voru árið 2011 fela í sér mikilvægar úrbætur sem styrkja stöðu fatlaðs fólks og réttindi þeirra. Á grundvelli þeirra tóku til starfa réttindagæslumenn fatlaðs fólks í öllum landshlutum. Fatlað fólk getur leitað til réttindagæslumanns með hvaðeina sem varðar réttindi þess, fjármuni og önnur persónuleg mál. Auk þessa kveða lögin um réttindagæslu á um rétt fatlaðs fólks til persónulegs talsmanns eigi það sjálft erfitt með að gæta hagsmuna sinna.

Réttindagæslukerfið er tiltölulega nýtt en það er tvímælalaust góður grunnur að byggja á og mikilvægt að efla það og þróa eftir því sem fram líða stundir.

Góðir gestir.

Valdefling, þátttaka og sjálfstætt líf tel ég vera lykilorð og einhver mikilvægustu viðfangsefnin þegar unnið er að réttindum fatlaðs fólks. Sýnileikinn vegur þungt í þessu samhengi og því get ég ekki annað en nefnt sérstaklega hér hvernig Landssamtökin Þroskahjálp hafa verið bæði hugmyndarík og fylgin sér í því að veita samfélaginu aukna innsýn í líf fatlaðs fólks og stuðla að jákvæðri og fordómalausri umræðu. Ég held að flestir þekki orðið sjónvarpsþáttinn Með okkar augum og kunni vel að meta hann og eins vil ég nefna sendiherraverkefnið sem Þroskahjálp kom á fót og verður til umræðu hér á eftir.

Notendastýrð persónuleg aðstoð er tvímælalaust mikilvægur liður í því að efla möguleika fatlaðs fólks til sjálfstæðs lífs. Enn sem komið er er innleiðing NPA unnin á grundvelli tilraunaverkefnis og hefur ekki verið lögleidd. Ég tel mikilvægt að fylgja þessu verkefni vel eftir, læra af reynslunni og meta kosti og galla eftir því sem þeir koma í ljós. Mótun þessa verkefnis til framtíðar byggist á því að vanda til verka meðan það er enn á tilraunastigi.

Ég nefndi hér áðan að opnara samfélag og niðurbrot múra á ýmsum sviðum gæfi tilefni til bjartsýni. Það er svo mikilvægt að við hugsum út fyrir rammann, að við séum opin fyrir nýjungum, að við hlustum á ólík sjónarmið og síðast en ekki síst að við vinnum saman. Í sumum efnum erum við þó enn bundin af nokkuð þröngum römmum sem ég tel að við eigum að opna eða víkka til að hleypa inn ferskari vindum. Ég velti því til dæmis fyrir mér hvort sérstök lög um málefni fatlaðs fólks og sérlög um málefni aldraðra eigi rétt á sér lengur. Þau voru eflaust sprottin af nauðsyn á sínum tíma en nú má spyrja sig hvort þau séu farin að standa frekari þróun fyrir þrifum – hvort þau feli ekki í sér múra og hindranir og leiði til misréttis í samfélaginu? Ég varpa þessu fram hér til umhugsunar. Umræðan um þetta er ekki ný, en spurning hvort nú sé ekki komin ástæða til að þroska hana og færa hana lengra á veg?

Fyrirkomulag atvinnumála fatlaðs fólks er mál sem mér er hugleikið og ég velti fyrir mér hvers vegna við eigum að byggja á því skipulagi að atvinnumálum fólks með fötlun sé haldið utan við atvinnumál þeirra sem eru ófatlaðir. Mér finnst sjálfsagt og eðlilegt að atvinnumálin séu undir einum hatti, hver sem á í hlut. Það á svo að vera hluti af því hvernig atvinnumálum fólks er sinnt að mæta sérstökum þörfum, hvort sem þær stafa af fötlun eða einhverjum öðrum ástæðum.

Ofbeldi gagnvart fötluðu fólki er annað mál sem mér er mjög ofarlega í huga. Augu samfélagsins eru smám saman að opnast fyrir því að fötlun er áhættuþáttur og nýlegar rannsóknir hafa dregið fram hve mikilvægt er að skoða þetta sérstaklega til að berjast gegn því. Umræðan um ofbeldi í samfélaginu og nauðsyn aðgerða til þess að fyrirbyggja ofbeldi er ekki ný af nálinni. Þess vegna kemur á óvart að ofbeldi gegn fötluðu fólki hefur ekki verið hluti af þeirri umræðu fyrr en nýlega. Ég geri mér í hugarlund að þar eigi þessi hólfaskipting, þessir þröngu rammar og flokkunaráráttan sem við erum ekki alveg laus við einhverja sök. Við erum svo vön því að fjalla sérstaklega um málefni fatlaðs fólks og þá úr samhengi við umræðu og aðgerðir sem snúa að ófötluðum. Þessi venja held ég að skapi hættu á því að fatlað fólk verði hliðsett í rannsóknum, umræðu og umfjöllun sem ætti að snúa að öllum borgurunum.

Góðir gestir.

Eins og fram kom í upphafi geta allir sem áhuga hafa fylgst með þessu málþingi í dag – ef ekki með þátttöku hér á staðnum, þá með aðstoð vefsins og tölvutækninnar. Þetta þykir engum tiltökumál lengur og alveg sjálfsagt en engu að síður er þetta mikilvæg tækni og áhrifarík. Þetta leiðir hugann að því hvaða möguleikar eru fyrir hendi til þess að nýta tæknina betur í velferðarþjónustu. Við eigum að huga að þessu, því ég held að tækifærin séu mörg. Þar komum við aftur að þverfaglegu samstarfi og niðurbroti múra milli fræðasviða sem tvímælalaust stuðlar að nýhugsun og eflir nýsköpun. Það er gaman að geta þess hér að Heilbrigðissvið Háskóla Íslands efndi nýverið til nýsköpunarráðstefnu sem haldin var í fyrsta sinn á vegum þess til þess að kynna verkefni og hugmyndir um nýsköpun í heilbrigðisvísindum.

Velferðartækni er þær tæknilausnir sem hjálpa til við að viðhalda eða þróa þjónustu velferðarsamfélagsins. Boðið er upp á lausnir sem nýtast borgurum með sérstakar þarfir, til dæmis við umönnun, verklega aðstoð, hjálpartæki, skipulag á heimilum, þjálfun, endurhæfingu, hæfingu, sérkennslu og atvinnu með stuðningi. Tækni er þannig notuð til þess að styðja við eða auka öryggi við athafnir daglegs lífs og hreyfanleika innan og utan heimilis. Velferðartækni er heldur ekki afmörkuð við eitthvað eitt málasvið heldur snertir hún marga málaflokka, meðal annars félagsmál, heilbrigðismál, menntamál og atvinnumál.

Á næsta ári fer Ísland með formennsku í norrænu samstarfi á sviði Norrænu ráðherranefndarinnar. Þegar hefur verið ákveðið að Ísland muni leggja áherslu á samvinnu þjóðanna á sviði velferðartækni þar sem mótaðar verða hugmyndir að lausnum sem stuðla að eða viðhalda gæðum og öryggi í félags- og heilbrigðisþjónustu.

Góðir gestir. Verkefnin eru mörg og tækifærin liggja víða. Með samstarfi og opnum huga mun okkur miða hratt í rétta átt.

Þakka ykkur fyrir og megi dagurinn verða fróðlegur og ánægjulegur vettvangur samræðu og grunnur að öflugu og breiðu samstarfi til framtíðar.

- - - - - - - - - - - - -
(Talað orð gildir)