Málþing um missi á meðgöngu á vegum samtakanna Litlir englar

Anna Lilja Gunnarsdóttir ráðuneytisstjóri
Ávarp fyrir hönd Kristjáns Þórs Júlíussonar heilbrigðisráðherra

Kæru gestir.

Ég ber ykkur kveðju Kristjáns Þórs Júlíussonar heilbrigðisráðherra sem gat því miður ekki verið með ykkur hér í dag eins og hann hefði svo gjarna viljað. Hann bað líka fyrir þakkir til ykkar sem að málþinginu standið – til ykkar sem leggið af mörkum til þess að opna fyrir umræðu um missi og sorg og reyna þannig að gera hana léttbærari þeim sem fyrir verða, eftir því sem það er hægt.

Í október í fyrra birtist grein eftir þáverandi velferðarráðherra þar sem hann lýsti svo vel hvernig sorgin birtist þeim sem verða fyrir barnsmissi og ég leyfi mér að vitna beint í orð hans þar sem hann segir: 

„Á hverju ári verður fjöldi fólks fyrir þeirri djúpu sorg að framtíð þessa litla einstaklings verður að engu, þegar barnið fæðist andvana, of snemma til að eiga sér líf, eða deyr eftir fæðingu. Eftir sitja foreldrarnir með brostnar vonir, tóma vöggu og þunga sorg sem engin orð duga til að lýsa. Þó eigum við orð sem lýsa börnum án foreldra, mökum án maka en ekkert orð yfir það að vera foreldri sem misst hefur barn.  – Sorgin vegna framtíðarinnar sem ekki varð er þó ekki einungis foreldranna. Hún er líka sorg ömmu og afa, systkina, frænda, frænku og vinanna. Allt þetta fólk upplifir sorgina með ástvinum sínum.“

Ég held að flestir þekki hjá sjálfum sér hve mikilvægt er að geta talað við einhvern þegar sorgin knýr dyra. Að geta létt á hjarta sínu og sagt frá öllum þeim erfiðu hugsunum og spurningum sem leita á hugann. Þetta snýst ekki um að fá svör við öllum spurningum – því við sumum spurningum eru einfaldlega engin svör til. Miklu heldur skiptir máli það eitt að geta talað og tjáð sig, að finna fyrir samhug og meðlíðan annarra – að finna ekki aðeins á sjálfum sér heldur einnig öðrum að sorgin er eðlileg og réttmæt og að sorgarferlið þarf sinn tíma. Innibyrgð sorg sem finnur engan farveg er eyðileggjandi, hún tærir fólk og brýtur niður. Þess vegna þarf sorgin sína eðlilegu framrás.

Það hefur löngum legið það orð á Íslendingum að vera lokaðir og eiga erfitt með að sýna tilfinningar. Eflaust er sitthvað hæft í þessu. Við þekkjum samt gamalt og afar tilfinningaþrungið kvæði föður um missi í Sonatorreki Egils Skallagrímssonar. Egill getur ekki hefnt sona sinna þar sem annar þeirra er dáinn af sjúkdómsvöldum, hinn drukknaður. Egill finnur því ekki sorg sinni farveg í hefndinni – sem líklega eru einu sorgarviðbrögðin sem hann þekkir - og ákveður því að svelta sig í hel. Dóttir Egils nær að telja hann á að yrkja sig frá sorginni sem hann gerir með Sonatorreki sem geymist með okkur enn þann dag í dag. Þannig bjargar hann eigin lífi með því að finna sorg sinni farveg í gegnum kveðskapinn. Tilfinningar fólks eru alltaf samar við sig þegar grannt er skoðað – þær má ekki byrgja inni, þær þurfa útrás og góðan farveg.

Lífið og upplifun okkar á því byggist um margt á andstæðum. Stundum er sagt að enginn geti upplifað raunverulega gleði hjartans nema að þekkja fyrir sorgina. Ég held að það sé mikið til í þessu.

Það er áhættusamt að lifa tilfinningalífi og bindast öðrum nánum böndum því það eykur hættuna á missi og sorg. Engin tilfinningabönd eru sterkari en böndin milli foreldra og barns og þau byrja að myndast strax á meðgöngu. Við sjáum það vel á takmarkalausri gleði foreldra og aðstandenda þegar nýtt barn fæðist í heiminn. Frá fyrsta degi er fátt annað sem kemst að í lífi foreldranna. Í því ljósi þarf engan að undra sorgina þegar þessi dagur rennur ekki upp, eða eins og ég vitnaði til áðan, þegar eftir sitja foreldrar með brostnar vonir, tóma vöggu og þunga sorg.

Góðir gestir.

Það skiptir miklu að heilbrigðisstarfsfólk og annað fagfólk sem í störfum sínum kynnist sorg foreldra vegna missis sé fært um að veita styrk og stuðning við þær aðstæður. Mestu máli skiptir þó að syrgjendur geti gengið að því vísu að sorg þeirra sé viðurkennd – að þurfa ekki að mæta tillitssemi byggðri á þeim misskilningi að sumt sé best geymt í þagnargildi. Opin umræða er jafnan til góðs, án hennar getum við ekki deilt reynslu og tilfinningum með öðrum, án umræðu sitjum við föst og getum ekki orðið að liði, hvorki sjálfum okkur né öðrum – eimitt þegar mest á reynir.