Fræðsluþing til vitundarvakningar um ofbeldi gegn börnum

Ávarp Eyglóar Harðardóttur félags- og húsnæðismálaráðherra
Vitundarvakning um ofbeldi gegn börnum. Fræðsluþing í október 2013

Góðir gestir.

Vitundarvakning um kynferðislegt, andlegt og líkamlegt ofbeldi gegn börnum er að mínu mati meðal allra mikilvægustu verkefna sem unnið er að í samfélaginu. Ég er afar þakklát verkefnisstjórninni sem heldur utan um þetta verkefni fyrir það hve vel hún hefur staðið að verki frá því að hún hóf störf í kjölfar fullgildingar íslenskra stjórnvalda árið 2012 á Lanzarote-samningi Evrópuráðsins um varnir gegn kynferðislegri misnotkun og kynferðislegri misneytingu barna. Fræðsluþing voru haldin um allt land í fyrra fyrir starfsfólk grunnskóla til að fræða það um eðli og afleiðingar kynferðislegs ofbeldis þannig að allir skólar séu í stakk búnir til að bregðast við sýni börn merki þess að hafa orðið fyrir slíku ofbeldi. Árið 2013 var ákveðið að fela Vitundarvakningunni víðtækara hlutverk þannig að hún nái einnig til andlegs og líkamlegs ofbeldis gegn börnum.

Verkefnisstjórn um vitundarvakninguna hefur unnið mikið starf til viðbótar fræðsluþingunum og staðið fyrir margvíslegum verkefnum sem hvert og eitt skiptir miklu máli. Aftur var farið af stað með öflug fræðsluþing nú í október um allt land og boðaðir stjórnendur, kennarar og annað starfsfólk grunnskóla og einnig framhaldsskólanna auk þess sem forvarnarfulltrúar, náms- og starfsráðgjafar og þeir sem starfa við íþrótta- og æskulýðsmál, barnavernd, heilsugæslu og félagsþjónustu hafa verið hvattir til að mæta, að ógleymdum fulltrúum sveitarstjórna og löggæslu.

Vitundarvakningin var sett á fót sem þriggja ára verkefni með sérstaka fjárveitingu í fjárlögum. Fyrsta árið voru veittar 25 milljónir króna til verkefnisins, 15,7 milljónir í ár og það er einstaklega ánægjulegt að geta sagt frá því að árið 2014 verður fjárveitingin aukin duglega og verður 29 milljónir króna samkvæmt fjárlagafrumvarpinu.

Við tökum þessi mál alvarlega, enda er samfélaginu mikilvægt að allir leggist á eitt til þess að fyrirbyggja ofbeldi gegn börnum. Það er alveg ljóst að þessu verkefni lýkur aldrei. Við verðum að vera stöðugt á varðbergi, við verðum að verja til þessa verkefnis tíma, fagmennsku og fjármunum. Ég legg því mikla áherslu á að það mikilvæga starf sem verkefnisstjórn vitundarvakningarinnar sinnir haldi áfram og verði viðvarandi viðfangsefni.

Skilaboð stjórnvalda eru skýr. Það á ekki að líðast að börn séu beitt ofbeldi. Hér er ekki síst mikilvægt að stjórnvöld vinni saman hlið við hlið með félagasamtökum að sama takmarki. Það er einmitt þetta sem við höfum sett okkur sem markmið og á þeim nótum hefur verið starfað.

Forvarnir, fræðsla, rannsóknir og þverfaglegt samstarf eru lykilorðin í baráttunni gegn ofbeldi gegn börnum, hvaða nafni sem það nefnist. Þetta er lýðheilsumál og varðar okkur öll. Munum líka að þetta er ekki einstaklingsbundinn vandi, þetta er samfélagslegt viðfangsefni.

Í mars á þessu ári kom út afar vönduð skýrsla UNICEF; Réttindi barna á Íslandi: Ofbeldi og forvarnir. Þar kemur fram að um eitt af hverjum 23 börnum á Íslandi hefur orðið fyrir líkamlegu ofbeldi á heimili sínu sem eru um 4,4% barna hér á landi. Þar segir einnig að gera megi ráð fyrir að 2.000 – 4.000 börn séu á ári hverju beitt eða búi við heimilisofbeldi. Barnaheill hafa einnig fjallað um þessi mál og í skýrslu sem kom út árið 2011 kemur fram að jafnvel þótt börn verði ekki sjálf fyrir líkamlegu ofbeldi er þeim afar skaðlegt að búa við aðstæður þar sem foreldri er beitt ofbeldi.

Ég sagði áðan að ofbeldi gagnvart börnum er lýðheilsuvandamál sem varðar okkur öll. Ofbeldi og vanræksla getur skaðað börn fyrir lífstíð og haft afgerandi neikvæð áhrif á það hvernig þeim vegnar í lífinu. Samfélagið allt geldur fyrir afleiðingarnar.

Við sjáum alltaf betur og betur hve mikilvægt er að allir sem á einhvern hátt koma að starfi þar sem börn eiga hlut að máli vinni saman, hvort sem um er að ræða forvarnir gegn ofbeldi eða viðbrögð við ofbeldi sé grunur eða sönnun fyrir því að ofbeldi hafi verið beitt. Trúlega eru engin viðfangsefni vandasamari en einmitt ofbeldismál þegar börn eru þolendurnir. Oft eru gerendurnir fólk sem stendur börnunum nærri, fólk sem nýtur trausts þeirra, fólk sem börnunum þykir vænt um og heldur jafnvel hlífiskildi yfir þótt það hafi brotið gegn þeim. Aldur barnanna skiptir auðvitað líka máli um getu þeirra til að segja frá. Ekki síst vegna þessa vegna skiptir öllu máli að þeir sem vinna með börnum þekki öll einkenni ofbeldis og viti í smáatriðum hvernig bregðast skuli við þannig að hagsmunir barnanna séu tryggðir.

Árið 1998 hóf Barnahús starfsemi sína hér á landi en þar er sinnt málefnum barna sem grunur leikur á að hafi sætt kynferðislegri áreitni eða ofbeldi. Stofnun og starfsemi Barnahúss var mikið nýmæli og síðar áttu nágrannaþjóðir okkar eftir að leita í smiðju okkar til að koma sambærilegum úrræðum á fót. Mikilvægi Barnahúss sannaði sig fljótt. Þar var komin hugmyndafræði og þverfagleg nálgun sem skilar árangri og er það sem kalla má barnvæn, enda markmiðið að gera það erfiða ferli sem fylgir rannsókn svona mála eins léttbært og unnt er. Í ljósi þess hve vel hefur tekist til finnst mér það blasa við að börn eigi að njóta sambærilegrar aðstoðar þegar um annars konar ofbeldi en kynferðislegt er að ræða. Fyrir þessu vil ég beita mér.

Nýlega skipaði ég verkefnisstjórn sem hefur það verkefni að semja fjölskyldustefnu til ársins 2020. Ákvörðun um þetta byggist á stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar um fjölskylduvænt samfélag þar sem allir þjóðfélagsþegnar búi við jöfn tækifæri og öryggi og njóti lögvarinna réttinda. Samhliða stefnunni verður lögð fram áætlun um aðgerðir til að hrinda henni í framkvæmd.

Mótun fjölskyldustefnu er viðamikið verkefni og jafnframt mjög mikilvægt. Ég legg áherslu á að þar verði tekið tillit til mismunandi fjölskyldugerða þannig að allar fjölskyldur njóti sama réttar og sé ekki mismunað á grundvelli kynþáttar, fötlunar, trúarbragða eða kynhneigðar. Eins verði unnið að því að tryggja jafnvægi á milli fjölskyldu- og atvinnulífs, að jafna ábyrgð foreldra á heimilishaldi og uppeldi barna og síðast en ekki síst verður í stefnunni fjallað um hvernig tryggja megi vernd gegn ofbeldi í nánum samböndum og vernd og stuðning vegna ofneyslu áfengis og annarra vímuefna.

Við vitum að ofneysla áfengis- og vímuefna er iðulega stór og illur áhrifavaldur í lífi barna og jafnvel meginástæðan fyrir því að foreldrar vanrækja börn sín eða beita þau ofbeldi af einhverju tagi. það er því til mikils að vinna ef forða má fólki frá misnotkun áfengis- og vímuefna eða koma í veg fyrir að fólk feti út á þá braut.

Góðir gestir.

Ég þakka ykkur öllum fyrir þátttökuna á fræðsluþingum vitundarvakningarinnar. Framundan er þrotlaus vinna þar sem aldrei má slaka á eða sofna á verðinum. Þannig vinnum við í þágu barna. Aðgerðarleysi getur eyðilagt líf en árvekni og markvissar aðgerðir geta forðað börnum frá skelfilegri reynslu eða bjargað þeim út úr aðstæðum sem ekkert barn á að búa við. Höfum þetta hugfast. Þannig náum við árangri.

- - - - - - - - - - - - -
(Talað orð gildir)