Málþingið „Kyn og fræði: ný þekking verður til“ 24. október 2013
Ávarp Eyglóar Harðardóttur, félags- og húsnæðismálaráðherra
Málþing haldið á Grand hóteli 24. október 2013
Góðir gestir.
Ég vil byrja á því að óska öllum til hamingju með daginn – stofndag Sameinuðu þjóðanna og afmælisdag íslenska kvennafrídagsins.
24. október hefur allt frá baráttufundi íslensku kvennahreyfingarinnar á Lækjartorgi árið 1975, verið helgaður baráttunni fyrir réttindum kvenna á vinnumarkaði, fyrir launajafnrétti og fyrir auknum aðgangi kvenna að samfélagslegum valdastöðum. Samtakamátturinn sem birtist á baráttufundinum fyrir hartnær fjörutíu árum er Íslendingum enn í fersku minni, en hann hefur æ síðan verið aðalsmerki íslensku kvennahreyfingarinnar.
Við sem hér erum vitum hins vegar að öflug kvennahreyfing er nauðsynleg en ekki nægileg forsenda framþróunar í jafnréttismálum. Rannsóknir og kortlagning á stöðu og þróun kynjajafnréttis skipta einnig miklu máli. Þekking er undirstaða þess að við getum skilgreint og framkvæmt þau nauðsynlegu verkefni sem miða að réttlátara samfélagi. Jafnréttissjóður þjónar þeim tilgangi að tryggja uppsprettu nýrra hugmynda og miðlun þekkingar á sviði kynjarannsókna.
Ég hef nýtt þau tækifæri sem mér hafa gefist til að minna á hinar miklu framfarir sem við Íslendingar höfum upplifað á skömmum tíma, framfarir sem við sem þjóð vinnum að í sameiningu og byggjast á dugnaði, þekkingu og hugviti og ekki síst því að einstaklingar og hópar hafi haft þann kjark sem þurfti til að byggja upp samfélag jafnréttis og lýðræðis.
Árið 1885 ritaði Bríet Bjarnhéðinsdóttir sem þá var ekki nema tæplega þrítug grein í tímaritið Fjallkonan undir dulnefninu Æsa. Greinin bar heitið „Nokkur orð um menntun og rjettindi kvenna“ og telst vera fyrsta íslenska opinbera baráttugreinin fyrir réttindum kvenna. Þessi kjarkmikli eldhugi hafði enga skipulagða hreyfingu að baki sér þegar hún kvaddi sér fyrst hljóðs. Þá tókst hún ein á við baráttuna fyrir lágmarksréttindum kvenna og átti tæplega tveimur áratugum síðar frumkvæði að stofnun Kvenréttindafélagsins árið 1907 og ári síðar var hún ein fjögurra kvenna sem fyrstar tóku sæti í bæjarstjórn Reykjavíkur. Þannig markaði greinin upphaf skipulagðrar kvennabaráttu á Íslandi, – baráttu fyrir sjálfsögðum mannréttindum til handa konum og stúlkum, eins og réttinn til menntunar og opinberra embætta og síðar til kjörgengis og kosninga. Í upphafi vöktu skrif Bríetar andúð margra samtíðarmanna, karla og –kvenna, en þau urðu áður en yfir lauk grunnurinn að mikilsverðu framlagi til íslenskrar lýðræðisþróunar. Í greininni verður Bríeti tíðrætt um mótlætið og andúðina sem birtist í viðbrögðum almennings við hugmyndum um jafnan rétt kvenna og karla til menntunar og atvinnu.
Hún segist vona að almenningur taki þetta mál til alvarlegrar umhugsunar áður en langt um líði eða með hennar orðum:
Það er vonandi að konur sjái nú sjálfar að hjer er um heill og rjettindi þeirra að tefla, og að þær sitji ekki lengur aðgjörðalausar og horfi þegjandi á, ef einhver ber fram merki þeirra, heldur gangi örugglega fram, og berjist við deyfð og dofa, ófrelsi og hleypidóma, sem hingaðtil hafa staðið í vegi fyrir öllum andlegum og verklegum framförum þeirra. Það er vonandi að þær finni sannleika málsháttarins: „þekking er veldi“. Það er vonandi að þær skilji nú loksins „tákn tímanna“ og sjái, að þeim er einnig mál að rísa upp af svefni. Það er vonandi, að þær vilji sýna, að þær sjeu rjettbornar dætur hinna fornu, frjálsu Íslendinga, sem ekki þoli neinum að sitja yfir rjetti sínum og frelsi.
Þessi tilvitnun í grein Bríetar minnir okkur á hvað það er í raun stutt síðan að það þótti sjálfsagt að konur nytu ekki sömu grunnréttinda og karlar. Nú rúmlega hundrað árum eftir að Bríet hóf baráttuna hafa unnist miklir sigrar, en eins og við vitum hefur Ísland skipað efsta sæti lista World Economic Forum yfir kynjajafnrétti fjögur ár í röð. Á sama tíma og við þökkum þeim konum sem ruddu brautina vitum við að rótgróin viðhorf breytast seint og að enn eigum við ærið verk að vinna hvað varðar jafnrétti kvenna og karla.
Þegar Íslendingar fengu Heimastjórn árið 1904 voru tímamót í sögu lands og þjóðar. Framkvæmdavaldið var flutt til landins, Stjórnarráð Íslands stofnað og þingræðið fest í sessi. Í huga okkar markar árið 1904 þess vegna þáttaskil í baráttu okkar fyrir sjálfstæði. Við vitum að þjóðskáldin studdu í frjálslyndi sínu baráttu Bríetar, lásu yfir hugleiðingar hennar um stöðu kvenna og hvöttu hana til að birta þær opinberlega. Fyrsti Íslandsráðherrann Hannes Hafsteinn las fyrirlestur hennar yfir þann sama dag og hún flutti hann og vildi engu breyta, enda studdi hann seinna baráttuna fyrir kosningarétti kvenna.
Framundan eru merk tímamót.
Eftir aðeins tvö ár verða 100 ár liðin frá því að íslenskar konur 40 ára og eldri fengu kosningarétt og kjörgengi til Alþingis með stjórnarskrárbreytingu sem samþykkt var 19. júní 1915. Vegna þessa séríslenska aldursákvæðis í lögunum voru að vísu eingöngu 59% kvenna sem öðluðust þennan rétt. Jafnan kosningarétt á við karla fengu konur ekki fyrr en við stjórnarskrárbreytingarnar 1920 að kröfu Dana.
Ártölin 1915 og 1920 voru því mikilvægir áfangar í átt til jafnrar þátttöku kynjanna í lýðræðissamfélagi. Almennur kosningaréttur og jafnt kjörgengi er í dag sjálfsagður hluti af lýðræðisvitund þjóðarinnar því að í þeim felast þau grundvallarmannréttindi að geta haft áhrif.
Við þessi tímamót er mikilvægt að horfa um öxl og ígrunda hvernig þær miklu breytingar sem orðið hafa á sviði jafnréttismála hafa átt sér stað. Við eigum nýta þau til að skrá helstu vörðurnar í jafnréttissögu landsins, styrkja rannsókna- og fræðsluverkefni sem miðla þekkingu á lýðræðisþróun og baráttunni fyrir auknum borgara- og stjórnmálaréttindum. Við eigum og þurfum að kortleggja þátttöku kvenna í stjórnmálum og greina þá áhrifaþætti sem skýrt geta þá kynjaskekkju sem enn birtist okkur á vettvangi stjórnmálanna.
Nú þegar sveitarstjórnarkosningar fara í hönd væri til að mynda gagnlegt að hafa svör á reiðum höndum við því af hverju konur eru færri í forystusætum framboðslista en karlar, af hverju þær staldra skemur við í stjórnum bæjar- og sveitarfélaga og af hverju karlarnir sinna einkum skipulagsmálum en konur velferðarmálum. Það þarf að rannsaka þátttöku kvenna í sveitarstjórnum því við þurfum að vita hvernig við eflum hlut þeirra við stjórn málefna nærsamfélagsins sem fela í sér mikilvæga þjónustu við almenning, bæði karla og konur. Eins og rannsóknir hafa sýnt eru byggðamál jafnréttismál. Búseta, atvinna og nýsköpun um allt land verða ekki tryggð nema með virkri þátttöku kvenna sem vilja störf sem hæfa háu menntunarstigi þeirra.
Það væri okkur til framfara að standa myndarlega að verki þegar við höldum upp á 100 ára kosningaréttarafmæli kvenna. Við getum unnið það verkefni að fyrirmynd og í samvinnu við önnur Norðurlönd sem nú minnast sömu tímamóta. Og við getum unnið það með sannleika gamals málsháttar að leiðarljósi sem Bríet styðst einnig við í fyrrnefndri grein og orðar svo: þekking er veldi.
Takk fyrir.
- - - - - - - - - - - - -
(Talað orð gildir)