Ávarp við setningu málþings um þjónustu á heimilum fólks

Ávarp Eyglóar Harðardóttur, félags- og húsnæðismálaráðherra
Dagskrá málþingsins

Sæl öll. Það er ánægjulegt að sjá ykkur sem hér eruð komin til að ræða stórt mál og mikilvægt sem svo sannarlega er þarft að skoða frá öllum hliðum á vettvangi þar sem saman kemur fagfólk, leikmenn og notendur þjónustunnar. Já – og stjórnmálamenn þurfa líka að koma við sögu, því þeir hafa hlutverki að gegna til að vinna málum framgang og þá er líka jafn gott að þeir kunni einhver skil á málum.

Ég get sagt það strax að ég hef mjög mikinn áhuga á þessu málefni – ég veit að á því eru fjölmargar hliðar og ég vil gjarna kynna mér þær sem best. Þetta er ekkert einfalt og áskoranirnar eru margar og margvíslegar.

Það er ekki svo óskaplega langt síðan að leið fólks lá rakleiðis inn á þar til gerða stofnun þyrfti það einhverrar aðstoðar og þjónustu við umfram það sem gerist og gengur. Stofnanavæðingin heyrir að mestu sögunni til. Skilningur samfélagsins á rétti fólks til að eiga heimili og sjálfstætt líf hefur aukist með árunum. Leiðir til að styðja fólk til sjálfstæðrar búsetu hafa þróast og möguleikar til þjónustu í heimahúsum hafa aukist verulega.

Þessi þróun er sannarlega jákvæð en engu að síður er margt sem þarf að huga að þegar kemur að þjónustu við fólk inni á heimilum þess og margar spurningar sem vakna. Fyrst af öllu; hvaða þjónustu þarf fólk, hvaða þjónustu vill fólk og hvað er fólk fært um að gera sjálft?

Enn fremur: Hverjir eru færir um að veita þjónustu inn á heimili fólks? Hvaða kröfur til menntunar og færni á að gera til þeirra sem veita hana? Hvaða kröfur á að gera til þjónustunnar og í hverju á hún að felast? Hvernig á að tryggja gæði þjónustunnar? Hvernig á að sinna eftirliti? Hve mikla þjónustu er hægt að veita og hvaða viðmið á að leggja til grundvallar við mat á því? Allt eru þetta góðar og gildar og áleitnar spurningar sem er svo sannarlega vert að velta fyrir sér. Ég kann ekki svörin við þeim öllum – en við þurfum að ræða þetta allt.

Í beinu framhaldi vil ég fara nokkrum orðum um réttindagæslu fyrir fatlað fólk, því það er alltaf veruleg hætta á því að gengið sé á réttindi þeirra sem þurfa persónulega aðstoð, ekki einungis af ásetningi, heldur einnig af gáleysi eða þekkingarskorti.

Nú er um það bil ár frá því að allir þættir nýrra laga um réttindagæslu fyrir fatlað fólk komu til framkvæmda. Hér vísa ég til Réttindavaktar ráðuneytisins, persónulegra talsmanna, réttindagæslumanna og ráðstafana til að draga úr nauðung í þjónustu við fatlað fólk. Þessi lög eru mikið framfaraspor í réttindamálum fatlaðs fólks og þau má meðal annars þakka ötulli og málefnalegri baráttu Landssamtakanna Þroskahjálpar og einstaka aðildarfélaga þeirra og má þar nefna Þroskaþjálfafélagið og Átak.

Ljóst er af þeim verkefnum sem komið hafa til réttindagæslumanna og sérfræðiteymis um aðgerðir til að draga úr nauðung í þjónustu við fatlað fólk, að þörfin á þessum stuðningi er mikil og tímabær.  Eins og mörg dæmi sanna hafa réttindagæslumenn unnið mjög gott starf eins og til var sáð. Eins hafa umsóknir um ráðgjöf frá sérfræðiteymi streymt að, svo illa hefur gengið að hafa undan. Vísbendingar eru um að það þurfi að bæta í og endurskoða verklag í ljósi álagsins þessa fyrstu mánuði og er það nú til athugunar í ráðuneytinu.

Nú má í framhaldi af þessu spyrja; hvers vegna sérstök lög um réttindagæslu fatlaðs fólks? Hvað með aðra hópa sem eru einnig í þörf fyrir sérstaka réttindagæslu. Aldraðir, langveikir, geðsjúkir og eflaust mætti fleiri telja. Við gerum of mikið af því að draga fólk í dilka og flokka fólk eftir tilteknum skilmerkjum. Ég tek þó fram að ég er mjög ánægð með þá bót sem felst í lögum um réttindagæslu fatlaðs fólks – en mér finnt áhugavert að skoða hvort við getum ekki nýtt umgjörðina sem þar hefur skapast til að huga að réttindagæslu annarra sem hennar þurfa með.

Góðir gestir.

Ég ætla að víkja að öðru efni sem snýr þó svo sannarlega líka að þjónustu á heimilum fólks, framkvæmd hennar og þróun til framtíðar og þá á ég við hagnýtingu velferðartækni.

Íslenskt samfélag stendur á næstu árum og áratugum frammi fyrir krefjandi verkefnum á sviði velferðarþjónustu.  Eldri borgurum mun fjölga verulega, nýir notendahópar munu koma fram á sjónarsviðið, fyrirsjáanlegur er skortur á heilbrigðisstarfsfólki og gera má ráð fyrir að heldur dragi úr framlagi hagsmunasamtaka til velferðarþjónustu þegar til lengri tíma litið. Á sama tíma munu kröfur til fjölbreyttari þjónustu aukast sem kallar á aukna sérhæfingu samhliða góðri yfirsýn. 

Til þess að bregðast við þessum aðstæðum hafa stjórnvöld víða um lönd leitað leiða til nýsköpunar og skoðað hvernig unnt sé að beita tæknilausnum ýmiskonar í velferðarþjónustunni.

Aukin áhersla á velferðartækni getur nýst sem verkfæri í þeirri viðleitni að færa þjónustuna nær notendum þar sem samvinna er milli sveitarfélaga, frjálsra félagasamtaka, nærsamfélags, og aðstandenda. Velferðartækni getur rutt brautina að nýjum samstarfsflötum og nýjum aðferðum í lausnarvinnu milli þessara aðila. 

Sjónum er beint að nýsköpun og tækni og það er ekki einungis mikilvægt til að takast á við lýðfræðilegar breytingar framtíðarinnar, heldur einnig að styðja við almenna heilsu og nýta nýsköpun og tækni til að fyrirbyggja áföll af ýmsu tagi, einsemd og andlega hrörnun.  Áherslurnar byggjast meðal annars á því að auka möguleika og efla getu fólks til þess að takast á við eigið líf, stuðla að því að fólk geti búið lengur heima, auka gæði þjónustu og sveigjanleika og stuðla að samvinnu og leit að lausnum meðal þeirra sem veita velferðarþjónustu.

Árangur nýsköpunar í velferðarþjónustunni byggist að mestu leyti á mannlegum þáttum, þar sem jákvæð afstaða starfsmanna gagnvart nýrri tækni er lykill af góðum árangri. Árangursrík not af velferðartækni eru því ekki aðeins spurning um tæknilegar lausnir heldur miklu frekar hvernig tæknin er notuð sem verkfæri til að leysa verkefni af ýmsu tagi.

Fyrir nokkru skipaði ég samráðshóp um mótun stefnu í nýsköpun og tækni í félagsþjónustu. Þetta er ekki alveg óplægður akur hér á landi, en þeir sem til þekkja eru margir þeirrar skoðunar að í þessu liggi margvísleg tækifæri. Samráðshópurinn er þegar tekinn til starfa og fyrsta verkefni hans verður að afla upplýsinga um stöðu þessara mála hér á landi, skoða hvar við stöndum í samanburði við hinar Norðurlandaþjóðirnar og meta hvort og hvað við þurfum að gera til að standa í það minnsta jafnfætis nágrannaþjóðum í hagnýtingu velferðartækni. Mótun stefnu er svo næsta skref og síðan gerð framkvæmdaáætlunar sem reiknað er með að verði kynnt í júlí næsta sumar.

Góðir gestir. Bestu þakkir fyrir að efna til málþings um mikilvægt efni. Ég óska þess að dagurinn verði ánægjulegur og umræður fróðlegar og gefandi.
 

 - - - - - - - - - - - - -
(Talað orð gildir)