Konur í hefðbundnum „karlastörfum“

Opinn morgunverðarfundur aðgerðahóps stjórnvalda og
aðila vinnumarkaðarins um launajafnrétti, 26.02.2014

Ávarp Eyglóar Harðardóttur, félags- og húsnæðismálaráðherra

Sæl öll og velkomin á fund um alveg einstaklega spennandi og mikilvægt efni. Jafnrétti kynjanna – eða öllu heldur skorturinn á því hefur margvíslegar birtingarmyndir. Eitt er þó víst að jafnréttismál eru ekki hagsmunamál annars kynsins eins og stundum má ætla. Jafnrétti kynjanna á að vera og er stórmál jafnt fyrir karla og konur og það er mikilvægt að öllum sé þetta ljóst.

Fyrir tveimur vikum stóð aðgerðahópurinn fyrir fundi um mikilvægi þess að fjölga körlum í kennslu- og umönnunarstörfum. Við getum verið sammála um það að of fáir karlar hafa tekið virkan þátt í jafnréttisbaráttunni en á umræddum fundi mátti merkja mikinn áhuga karla. Annars vegar eru karlar mjög áhugasamir um að auka hlut sinn í hefðbundnum kvennastörfum eins og hjúkrunarfræði, leikskólakennaranámi og félagsráðgjöf og hins vegar að vera virkir þátttakendur í því jafnréttisstarfi sem miðar af því að brjóta upp kynskiptan vinnumarkað.

Ég nefni þetta hér vegna þess að ég tel að við stöndum frammi fyrir mjög áþekkum vandamálum þegar kemur að því að fjölga einstaklingum af því kyni sem er í minnihluta á starfssviði A eða B. Þegar annað kynið er í miklum meirihluta er eins og varnargarðar hafi verið reistir utan um viðkomandi stétt sem virkar hamlandi á hitt kynið.  Þannig verður það nær óyfirstíganlegt fyrir einstakling af hinu kyninu að velja sér það nám og starf sem hugur þeirra og hæfileikar standa til. 

Okkur hefur gengið erfiðlega að eyða kynbundnum launamun og þar hallar vissulega á konur. En við skulum velta fyrir okkur fleiri hliðum málsins en þeirri fjárhagslegu. Þetta snýst líka um jöfn tækifæri karla og kvenna til að mennta sig og velja sér starfsvettvang. Þessi hefðbundnu kvenna- og karlastörf sem við sjáum eins og hverja aðra staðreynd í ýmsum greinum stendur báðum kynjum fyrir þrifum og gengur gegn hagsmunum samfélagsins.  

Rannsóknir hafa sýnt að stór hluti launamunar kynjanna er innbyggður í hugarfar okkar og væntingar.  Hefðir og félagsmótun geta leitt til þess að störf karla og karlastétta séu ofmetin en kvenna vanmetin.  Vanmat á einkum við um kennslu- og umönnunarstörf og önnur störf sem áður voru unnin inni á heimilunum. Þá byggist hið rótgróna viðhorf um að eðlilegt sé að karlar hafi hærri laun en konur á þeirri gömlu hefð þegar algengara var að karlar væru fyrirvinnur en konur.  Þessi viðhorf eru ekki í samræmi við veruleika dagsins í dag og það er verkefni okkar sem störfum að jafnréttismálum að uppræta þau.

Kynjaskipting starfa á íslenskum vinnumarkaði er enn mjög mikil og það er áhyggjuefni.  Konur vinna í ákveðnum störfum sem fáir karlar sinna og öfugt.  Af því má ljóst vera að staðalmyndir um karla og konur virðast enn ráða miklu um námsval ungmenna sem síðar hefur áhrif á starfsval og atvinnuþátttöku og hefur ýmsar neikvæðar afleiðingar fyrir jafnrétti á vinnumarkaði, til dæmis hvað varðar launamyndun, möguleika einstaklinga á starfsframaþróun og kynbundinn launamun.

Rannsóknir sýna að fólki líður betur á blönduðum vinnustöðum þar sem ekki er litið á einstaklinga sem fulltrúa annars kynsins. Í störfum verkfræðinga, lögreglunnar, félagsráðgjafa eða hjúkrunarfræðinga svo nefnd séu dæmi, er þjónusta við almenning ríkur þáttur starfsins og snertir því bæði karla og konur. Því er mikilvægt og í rauninni sjálfsögð krafa að sú þjónusta taki mið af báðum kynjum og að starfsumhverfið sé aðlaðandi vettvangur fyrir einstaklinga óháð kyni.

Á fundinum um aukinn hlut karla í umönnun og kennslu kom fram mikill samhljómur um að nú sé tími aðgerða runninn upp. Bent hefur verið á að allar upplýsingar og greiningar á stöðunni liggi fyrir. Á liðnum árum hefur verið ráðist í ýmis átaksverkefni til að jafna kynjahlutföll í hinum ýmsu starfsgreinum. Hlutur kvenna hefur vissulega aukist á þeim vettvangi sem hér er til umræðu í dag en breytingarnar eru afar hægfara og við þurfum að gera betur. Átaksverkefni ein og sér duga ekki til, heldur þarf framtíðarsýn, og markvissar aðgerðir sem byggja á langtímaáætlunum til að brjóta upp kynjaskiptingu starfa. Gerð slíkrar langtímaáætlunar er verkefni aðgerðahóps um launajafnrétti og þessir umræðufundir eru eingöngu byrjunin á því verkefni. 

Í síðustu viku var Ingibjörg Ósk Jónsdóttir nemandi í hugbúnaðarverkfræði við Háskólann í Reykjavík í viðtali í morgunútvarpi Rásar 2. Hún sagði frá því að hún hafði stofnað félagsskapinn /Sys / tur – (nafnið vísun í skjalakerfi Linux) ásamt stöllum sínum í tölvunarfræðideildinni í HR. Félagið hefur að markmiði að auka hlut kvenna innan upplýsingatækni. Hún sagði að það væri skortur á kvenkyns fyrirmyndum innan tölvunnarfræðinnar og það væri þörf að félagsskap eingöngu fyrir ungar konur, vettvang þar sem þær gætu komið saman, haldið tæknikvöld, gert nördalega hluti, undirbúið sig fyrir hakkarakeppnir og spurt alls konar spurninga án karla sem eru á heimavelli í karlægum heimi tækninnar. Þær vilja ekki týnast í karlahafinu, vilja hanna viðmót tölvuleikja með áhuga stelpna í huga   og ekki eiga á hættu að fá á sig ljóskustimpillinn þegar þær spyrja spurninga í hópi karlmanna sem hafa tekið í sundur tölvur, hakkað og forritað nánast frá blautu barnsbeini.

Þegar ég hlustaði á þennan unga brautryðjenda var mér aftur hugsað til þess sem fram kom í máli þeirra karla sem töluðu á fundinum um karla í umönnunar- og kennslustörfum og höfðu mætt hindrunum og upplifað fordóma bæði innan og utan eigin fagsviðs þar sem þeir voru ekki á „heimavelli“ sín kyns. Þessir brautryðjendur vinna alla daga ötult og óeigingjarnt starf að því markmiði að brjóta upp staðalmyndir um konur og karla og sömuleiðis kynjaskiptingu starfa á vinnumarkaði. Með þessu starfi greiða þau leið þeirra sem yngri eru því fyrirmyndir eru ákaflega mikilvægar í þessum efnum.

Hér á eftir eru áhugarverðir fyrirlestrar og umræður sem ég vona að verði okkur innblástur að öflugu starfi.  Hér munu fyrst tveir karlmenn fjalla um mikilvægi jafnræðis meðal kynja annars vegar í lögreglunni og hins vegar í verk- og tæknigreinum.  Embætti ríkislögreglustjóra sýndi síðastliðið haust gott fordæmi með framkvæmd rannsóknar um kynjatengsl og vinnumenningu innan lögreglunnar þar sem ástæður fyrir fæð kvenna og brottfalli þeirra úr starfi innan lögreglunnar voru kannaðar. Niðurstöður rannsóknarinnar þóttu mörgum sláandi en embættið hefur sýnt hugrekki og vilja í verki til að fylgja skýrslunni eftir með öflugu jafnréttisstarfi. Við eigum að leita í smiðju þeirra sem vel hafa gert og einnig horfa til  þeirra landa þar sem breytingar hafa átt sér stað – fyrirmyndir af góðum verkefnum er svo sannarlega til – tími aðgerða er runninn upp.

- - - - - - - - - - - - -
(Talað orð gildir)