Málstofa um nýsköpun og tækni í velferðarþjónustu

Ávarp Eyglóar Harðardóttur, félags- og húsnæðismálaráðherra
Reykjavík 18. nóvember 2015

Ágætu gestir á vinnustofu um nýsköpun og tækni á sviði velferðarþjónustu. Það er mér mikil ánægja að sjá hve margir hafa séð sér fært að eyða þessum degi með okkur til að vera samferða í því að rýna nýja stefnu og áætlun um efnið.

Vinna við þessa stefnu og áætlun hófst fyrir tæpum tveimur árum í nefnd sem ég fól að halda utan um það sem gera þyrfti svo við getum orðið samferða grannþjóðum okkar inn í framtíðina sem bíður okkar á sviði velferðarþjónustu.

Í júní á síðasta ári stóð ráðuneytið fyrir fjölmennri ráðstefnu á Akureyri þar sem dregin var upp mynd af því sem helst var þá að gerast á sviði nýsköpunar og tækni á Íslandi. Farið var yfir hugmyndafræðilegar áherslur, kynnt þjónusta nokkurra lykilstofnana í velferðarþjónustu og skoðað hvaða áherslur þær sæju fyrir sér í nánustu framtíð. Samhliða ráðstefnunni stóðu nærri 30 fyrirtæki og stofnanir fyrir kynningum á starfsemi sinni á sviði nýsköpunar í velferðartækni og þar kenndi margra grasa. Síðast en ekki síst voru kynnt grunndrög að nýrri stefnu í nýsköpun og tækni á sviði velferðarþjónustu til næstu fimm ára. Á fundinum báðum við fólk um að segja hug sinn  og koma með ábendingar og hugmyndir um hvernig við gætum gert þessa áætlun enn betri. Hugmyndin var og er sú að þeir sem eiga að nota þjónustuna og þeir sem eiga að veita hana séu meðvitaðir um væntingar hver annars og hvers megi vænta af því umhverfi sem við störfum innan.  Þessi hugmynd er því í anda samvinnu eða samsköpunar þar sem aðilar vinna saman að því að móta þá framtíð sem þeir vilja verða hluti af.  Eftir þessa ráðstefnu var unnið úr þeim hugmyndum sem fram höfðu komið og haft samband við fjölmargra aðila, aðra en þá sem áður höfðu rýnt drögin. Það sem líka var nýbreytni var að velferðarráðuneytið hafði samband við atvinnu- nýsköpunarráðuneytið og óskaði eftir samstarfi við það og þær stofnanir sem undir það heyra. Hér má t.d. nefna Rannís og Nýsköpunarmiðstöð Íslands. Hugmyndin var sú að njóta samlegðarinnar og þeirrar reynslu sem óneitanlega hefur orðið til hjá atvinnu- og nýsköpunarráðuneytinu og samstarfsstofnunum þess. Við vildum byggja brýr og búa til samvinnu fjölmargra aðila og gera öllum grein fyrir því að velferðin er hornsteinn í okkar samfélagi og á þeim vettvangi mikilvægt að hafa skarpa sýn á nýsköpun og hvað hún getur fært okkur. 

Það er því ánægjulegt að upplýsa hér að atvinnu- og nýsköpunarráðuneytið tók boltann á lofti og mun í framtíðinni verða með augun á þróun á sviði nýsköpunar og tækni innan velferðarþjónustunnar. Þó má segja hér að þeir sjóðir sem úthlutað hafa fjármagni til nýsköpunar hafa með sóma stutt nýsköpunarverkefni á sviði velferðarmála. 

Góðir gestir.

En hvaða málaflokkar eru það þá sem sem við köllum velferðarmál?

Jú, það eru almannatryggingakerfið, málefni aldraðra, vinnumál, málefni fatlaðra, málefni fjölskyldna, barnavernd, félagsleg þjónusta, þjónusta spítalanna, heilsugæslan og menntakerfið í heild sinni. Hvað haldið þið svo áheyrendur góðir að til þessarar þjónusta sé varið háu hlutfalli fjárlaga ár hvert, þ.e. þeirra málefna sem heyra til velferðarráðuneytisins. Árið 2016 er gert ráð fyrir því að rétt um 50% fjárlaga fari til þessara málaflokka.  Það eru því gríðarlegir hagsmunir fyrir íslenska þjóð að vel takist til við notkun þessara fjármuna. Markmið vinnu okkar er því ekki síst  að búa til þjónustu sem er til fyrirmyndar og syna að við séum í fremstu röð í hópi þeirra þjóða sem við viljum bera okkur saman við. Nærþjónustan þarf að taka mið af aðstæðum á vettvangi.

 Framtíð okkar sem þjóðar á mikið undir því að okkur takist vel til með nýsköpun. Áskoranirnar sem við stöndum frammi fyrir eru margar, eða eigum ef til vill við frekar að segja tækifærin?

Við vitum að þeir sem munu nota velferðarþjónustuna í framtíðinni munu ekki sætta sig við þær lausnir sem við höfum boðið upp á á síðustu árum og áratugum.  Hóplausnir þar sem „one size fit all“ er í forgrunni verða ekki teknar gildar.  Nei, við þurfum að bjóða upp á einstaklingsbundnar lausnir sem taka að mið af þörfum hvers og eins og eru því eins sveigjanlegar og nokkur kostur er. Öldruðum mun fjölga mikið sem hlutfall af mannfjölda og á næstu árum og áratugum verða vart nógu margar vinnufærar hendur til þess að framkvæma öll þau verk sem þarf að vinna. Við þurfum því að huga að mörgu, t.d. því hvernig getum við aðstoðað fólk betur til þess að lifa innihaldsríku og gefandi lífi. Við þurfum einnig að skoða samspil atvinnulífs og umönnunar, samstarf fjölskyldu við hagsmunaaðila, almannaheillasamtök, ríki og sveitarfélög þegar velferðarþjónusta er annars vegar.  Við þurfum með öðrum orðum að hugsa út fyrir boxið eða að upphugsa nýtt innihald í boxið.  

Hvar stöndum við þá núna? Jú, við höfum boðað til þessarar vinnustofu til þess að biðja ykkur - sum í fyrsta skipti, önnur í annað skipti, - að hjálpa okkur að finna góðar lausnir sem nýst geta til framtíðar. Fyrir liggur ný  stefna byggð á þeirri sem fyrr var kynnt og áætlun sem hefur verið til kynningar á vefnum og við viljum nú kynna enn betur fyrir ykkur og biðja ykkur að rýna. Til þess að við séum í sem bestu skapi verður boðið upp á ýmislegt til hvatningar af hlaðborði þeirrar nýsköpunar og tækni sem við erum að upplifa í dag. Við munum fá kynningu á afstöðu Reykjavíkurborgar til nýsköpunar innan velferðarþjónustunnar og þátttöku borgarinnar í samstarfi norrænu höfuðborganna fimm á sviði nýsköpunar og tækni. Þarna kemur samstarf okkar við nágrannaþjóðir að góðum og dýrmætum notum. Eins og við vitum þá munu sveitarfélögin hafa veigamiklu hlutverki að gegna í því að koma stefnunni og áætluninni í framkvæmd. Við munum fá kynningu frá fremsta sérfræðingi Finna, sem nú er að veita finnsku ríkisstjórninni sérstaka ráðgjöf á sviði nýsköpunar, þar sem menn ætla að feta algjörlega nýjar slóðir. Við munum síðan fá kynningu á stefnunni og rýna hana í hópum og horfa til sóknarfæranna, þ.e. til þess sem getur styrkt okkur sem þjóð í samkeppni framtíðarinnar. Loks munum  við fá kynningu á þeim verkefnum sem keppt hafa á norrænum vettvangi að undanförnu. Þar munum við sjá að ekkert skortir á góðar hugmyndir en vandinn verður alltaf að koma þeim í framkvæmd. Þar þurfum við öll að hjálpast að við að efla framsækið hugarfar sem er forsenda allrar nýsköpunar. Þarna á ýmislegt eftir að koma okkur á óvart og vonandi vekja þær hugmyndir og lausnir sem íslenskt hugvit hefur náð að skapa hrifningu fundargesta.

Ekkert gerist þó án stuðnings sem oft er í formi fjármagns ekki síður góðrar ráðgjafar og stuðnings þeirra sem til þekkja og hafa fetað slóðina áður. Þar munu fulltrúar atvinnu- og nýsköpunarráðuneytisins og Nýsköpunarmiðstöðvar Íslands leiða okkur í allan sannleika um hvert og hvernig hægt er leita leiða til að koma góðum hugmyndum í framkvæmd.

Undir lok dagsins mun síðan fulltrúi eins framsæknasta fyrirtækis landsins draga saman það helsta sem rætt hefur verið og kasta fram hugmyndum um framtíðina.

Á milli dagskrárliða verður boðið upp á örkynningar á ýmsum snjallforritum sem nýst geta við ýmsar aðstæður og gert líf okkar og annarra ennþá betra. Dagurinn á því að einkennast af gleði þar sem við ætlum að ferðast á milli skynsviða sem eiga að hjálpa okkur til þess til að brjóta upp viðjar vanans.

Dagurinn á því vera skarpt áreiti fyrir okkur öll og vekja okkur til umhugsunar og vonandi leiða til þess að við náum að stíga heilladrjúg skref ýmist ein eða í samstarfi við aðra, okkur sjálfum og öðrum til góðs.

Góðir gestir.

Stefnan og áætlunin er ekki fullmótuð en við erum þó komin áleiðis. Tími til aðgerða er þó ekkert of langur því ljóst er að til að ná í mark þurfum við öll að taka saman höndum.

Þegar þið sjáið stefnuna og áætlunina, sem er á fjórum sviðum, sem bera yfirskriftina, undirbúningur, þekking og færni, lausnir og mat á framvindu þá munið þið líka verða þess áskynja  að við erum byrjuð á því að vinna í samræmi við áætlunina á ýmsum sviðum. Á fyrsta sviðinu erum við t.d. byrjuð á því að undirbúa breytingu á lögum um félagsþjónustu og um málefni fatlaðs fólks. Við erum líka með þessari vinnustofu að leggja áherslu á almenna vitundareflingu um nýsköpun og virði hennar fyrir samfélagið. Við viljum jafnframt leggja sveitarfélögunum liðmeð því  að styrkja sérstaklega nýsköpunarverkefni á vettvangi þeirra.

Við hefjum svo samstarf við Háskóla Íslands og Háskólann á Akureyri með því að styrkja sérstaklega framsækin verkefni nemenda á sviði velferðarþjónustu.

Góð undirbúningsvinna er því forsenda fyrir nýsköpun og að frumkvöðlarnir nái að koma hugmyndum sínum í framkvæmd. 

Við þurfum að tryggja að þekking og færni sé til staðar og þar þarf að byrja snemma í uppeldinu að ala á nýsköpunarhugarfari og ítreka það svo á öllum skólastigum. Hér ætlum við að leita samstarfs við mennta- og menningarmálaráðuneytið um ýmsar útfærslur á því sviði.

Þriðja sviðið í áætluninni leggur síðan áherslu á nýjar lausnir á sviði öryggistækni, tækni til að bæta fyrir missi og styðja við bætta líðan, tækni til félagslegra samskipta og tækni til þjálfunar og eigin umönnunar. Í dag munum við sjá nokkrar kynningar sem falla undir þetta svið.

Fjórða og síðasta svið áætlunarinnar leggur svo áherslu á það að hægt sé að tryggja aðgang að góðum fyrirmyndum hvar sem er á hnettinum svo  þróa megi og þroska tengslanet við þá sem eru að skara fram úr.

Ég set þessa stefnu og áætlun fram af metnaði og í þeirri trú að hún eigi eftir að hjálpa okkur til að ná þangað sem við stefnum. Þið spyrjið sjálfsagt hvar allir peningarnir séu sem þarf til að ná þessu öllu fram og það er kannski von að þið spyrjið. Því er fyrst til að svara að ekki snýst þetta allt um peninga heldur hugfar þar sem viljinn til samvinnu og trú á framtíðina munu hjálpa okkur áleiðis.

Eins og ég sagði hér fyrr í ræðunni þá hefur samstarf við atvinnu- og nýsköpunarráðuneytið leitt til skarpari sýnar á mikilvægi velferðarlausna í hinu almenna styrkjakerfi. Ég vek athygli á því að Ríkisstjórn Íslands hefur tvöfaldað framlag til rannsóknarsjóða þar sem nýsköpun er í öndvegi. Ég mun síðan sérstaklega í mínu ráðuneyti leggja áætluninni til fjármagn til verkefna þar sem almennir styrkjasjóðir koma ekki við sögu. En mér er líka ljóst að þetta gerum við ekki ein í velferðarráðuneytinu, heldur er okkur nauðsynlegt að vera í sambandi við ykkur, notendur og veitendur þjónustunnar, sem og fyrirtæki og einstaklinga í nýsköpun.

Ágætu gestir,

Ég heiti á ykkur öll að koma til samstarfs um þessi mikilvægu verkefni sem hér eru til umfjöllunar og þakka um leið enn og aftur fyrir þann áhuga sem þið sýnið með því að vera hér með okkur í dag. Megi framsæknar og frjóar hugmyndir einkenna þennan dag.